Khảo bnh về Sống chụ son sao

Khảo bnh về Sống chụ son sao

Nh thơ Nguyễn Khi-

Bi 1: VỀ 4 chữ SỐNG CHỤ SON SAO

Đng ra phải gọi l Tiễn dặn bạn tnh, cn dịch l Tiễn dặn người yu (cch ni của thời hiện đại) coi như đạt được sự tương xứng về cấu trc, nhưng lại chưa lột tả được hết nghĩa hm ẩn. Từ SON vừa c nghĩa l DẶN, nhưng cn c nghĩa l SỰ HỌC- bi học, nghĩa sau mới l nghĩa chnh.Với tm tư su sắc của Người yu cũ đ trải nghiệm qua một cuộc tnh đầy bi thương, với cốt li của Truyện thơ hm tải trong chừng 400 cu thơ đ diễn tả lời TIỄN DẶN của nhn vật ANH YU, lấy tiếng thơ l tiếng lng m gửi gắm bầu tm sự với người BẠN TNH mun đời khng dứt (Yu nhau m khng lấy được nhau) .

Truyện thơ SỐNG CHỤ SON SAO l một bản Trường ca trữ tnh (chứ khng phải l Sử thi-trường ca Anh hng). Đ l nghệ thuật kết hợp giữa truyện Dn gian v thơ Dn gian

(điệu ht KHẮP-ht thơ rất phổ cập ở Dn tộc Thi Sơn La-Ty Bắc-Việt Nam) nn gọi n l Truỵn thơ l hợp l nhất.

Theo truyền thuyết : Đy l một cu chuyện tnh c thật của một đi trai gi ở Bản Panh v Bản Si thuộc x Tranh Đấu, huyện Thuận Chu (Mường Muổi), tỉnh Sơn La ngy nay.

V thế hai Bản (Lng) ny c thể gọi chung l Bản Panh Si cũng được( m Panh Si l cch ni li tiếng Sai Pnh m ra, Sai Pnh l tiếng gọi u yếm yu thương).NK ti đ c thời gian lm Cn bộ cắm Bản( ni theo kiểu đối phương l Việt cộng nằm vng ở đy hồi năm chiến tranh 1966-1967) nn đ được nghe Gi lng v b con c bc kể v ht cho nghe về thin tnh sử lm ly bi thương ny ( kiểu như ở Vrnna bn ).

Sống Chụ Son Sao l đỉnh cao của Văn học Thi ( Thi đen -Việt Nam) m ngn ngữ (tiếng) Thuận Chu,Mường La l tiu biểu ( khi được truyền ln Lai Chu- Điện Bin, sang Lo-Thi Lan, vo Ha Bnh- Thanh Ha-Nghệ An th pht m v cu chữ c biến đổi) Truyện thơ được sng tc trong x hội thịnh trị của Thế kỷ 17 ở vng Ty bắc Đại Việt, ngn ngữ thơ đ đạt trnh độ điu luyện, ti tnh,hầu hết cc thể thơ Thi thng dụng đ đươch sử dụng kh nhuần nhuyễn trong Sống Chụ Son Sao, từ thể Khắp Bắc cu di 11, 12 chữ đến thể Khống Khi cu ngắn 5, 6 chữ, những thể thơ ny được dng xen lẫn với nhau rất hi ha tuyệt diệu.

NK ti ( Chng trai Đnh Bảng) vốn l một Kỹ sư Nng nghiệp, năm 1963 ln Sơn la cng tc,đ c hng chục năm ở Bản, cng sống với đồng bo hết Sng M laị Mai Sơn ( Mường Mụa),Thuận Chu, Mường LaCứ như vậy, năm tiếp năm, trải 21 ma hoa Ban nở ( Ban pn), ma con ve Y Liếng ku ran với tiếng chim Tăng L gọi khi ma lũ về suốt cả thời gian tuổi trẻ. Lng qu Quan Họ đ thấm đượm hương sắc Bản Mường, say m với những khc tnh thơ xứ Thi phải chăng v thế đ nhập hồn vo cc cu thơ Sống Chụ để rồi bằng thể thơ truyền thống của Người Kinh Bắc (với Nguyễn Gia Thiều, Đon Thị Điểm) NK đ Diễn Nm ra 1024 cu Tiễn Dặn Người Yu dng tặng cho Qu hương xứ sởĐy l những cu tuyệt đẹp :

- C đm chuyện chừng qun g gy

Đeo mộng về trăng rải như mơ

- Quả cau đ buộc dy trầu gỡ sao

-Cầm so dời bến lng đau nuốt hờn

-Nhớ qu đồng đ vo ma

Mạ ai gieo,để ai bừa ruộng em

-Nhưng cn đy tri tim hồng

Dy tơ vương vấn theo từng bước anh

Người đi xa quẩn quanh Va bm

dy trầu leo ln quấn hồn yu

-Cho d đ vợ người ta

Đ yu xin xẻ lng chờ đợi nhau

Ma hoa bưởi hoa ngu hẹn đợi

Hoa Mạ vng chờ tới tn phai

Hoa tn em nhng sương mai

Hai mươi năm gi khăn mi cn thơm

-Xa em ln Mường Lay ni biếc

Lối Mường So đ xếp quanh co

cheo leo dốc dựng bn bờ

Chnh vnh cuối thc sng x bn trời

o anh đ tă tơi xơ xc

-Khi anh đi cải ngồng cnh bướm

Anh trở về cải muộn đơm hoa

Khi đi Piu mới rủ l

Khi về o trẻ khắp nh dăng phơi

-Sng M cạn lng trơ bằng đĩa

Sng Đ nng bằng đũa hy qun

-Đm nằm khng mảnh lt lưng

Cơm ăn như ct đi từng đm đm V.V

V 3 cu kết (dịch) người dịch lấy 3 theo 3 kiểu:

-Một cu thơ Ty (kiẻu Php-) Trng hồng tm mũi nỏ thần yu vẫn hm thơ gốc Sống Chụ với thơ Xun Diệu ( Cứ mỗi sớm Thần vui hằng g cửa, Thần i tnh bắn những mũi tn vo tim Chng v Nng).

-Một cu thơ Thi Chỉ vo guồng cuộn tơ gieo.

-Một cu l con chu cụ Nguyễn Du: xin trở lại thời điểm ra đời của Sống Chụ với hương vị Ngm khc cổ điển :

An cư lạc nghiệp bao nhiu l tnh

u cũng l khẳng định một x hội thịnh trị với trai thanh gi lịch của vng qu Quan Họ , vng đất Thuận Chu của Bản Sai Pnh ( bản Chiềng Ly chua đi đ nhớ ) thn yu ơi,nơi giầu tiếng dn ca ng mượt lời vng ngọc. i quả thực l đất no người ấy ( Người l hoa của đất),đồng thanh tương ứng đồng kh tương cầu, tm hồn tnh nghĩa Người Việt Nam ta lc no cũng l Đeo mộng về trăng rải nhơ mơ V khăng khăng son sắt mối tnh cn đeo mun đời l vậy .

Cn tiếp

Nguyễn Khi cẩn bt

*Bi 2 : VỀ CHỮ CHỤ CỦA NGƯỜI THI

Cũng như nhiều Dn tộc anh em khc, người Thi quan niệm con người ta c phần XC v phần HỒN ( Va )-khun, phi khun, khun ngau.

Người ta tin rằng số phận con người phụ thuộc chặt chẽ vo quan hệ ci gọi l MINH-NN-KHOK:

-MINH: l mặt bằng khng gian của đất (ci trần).

-NN: l Trục dọc c hnh tựa cy măng mọc thẳng ( N nn ),đy NN ở mặt đất, cn đỉnh NN chạm tới khng gian Trời ( Then ).

NN được coi l sinh , kiếp, số mệnh :đng vai tr sự sống với trời v đất, giữa ci thịnh v ci suy, giữa ci sống v ci chết.

NN tốt : Người khỏe mạnh, gặp nhiều may mắn ( Nn sng: Nn hung, Nn saư ).

Cn NN xấu l Nn mờ : người yếu ớt, tm tnh xấu, lm ăn lụn bại.

C số phận l c duyn kiếp lứa đi. Hợp duyn kiếp th sẽ đạt tới hạnh phc l tưởng, ngược lại th vợ chồng phải chịu số phận hẩm hiu của Minh-Nn.

Chia la l vứt bỏ Minh- Nn đi vo Mường Ma ( ci chết). Duyn chồng vợ do Then by- Trời đặt, cn tnh yu do Lẽ Trời tạo ra v thế m Người Thi mới c ci gọi l CHỤ.

CHỤ l NGƯỜI TNH m khng phải l vợ hoặc chồng , l ci g đ cao siu, đẹp đẽ v lớn lao lắm đối với mỗi con người cụ thể .

Bởi lẽ Xp Nn bu to Nn Chụ cu (mười Nn khng thể bằng một Nn của người tnh cũ). Khi yu nhau, trai gi đến nhờ b MỘT (c đồng) c thể giao tiếp với Thần linh để bi xem : thắp 2 ngọn nến đặt cạnh nhau, khấn Then chăng,Then bua đẻ nhờ Then (Trời) xem duyn phận hạnh phc, so tuổi ngy giờ thng năm sinh đi lứa c hợp khng ?Nến chy to, sng, chy đều l Nen feng hợp duyn phận. Ngược lại l tnh duyn trắc trở, đi bạn khng nn vợ nn chồng, họ sẽ trở thnh CHỤ (người tnh) của nhau.V thế c trường hợp qu yu, cả hai chấp nhận quyn sinh cng nhau đi vo ci tử (chết) ! Chết l MINH=O, NN đứt, hồn la khỏi xc.

Nguyễn Khi cẩn bt

cn tiếp

*-Bi 3, SO SNH CC BẢN DỊCH SỐNG CHỤ SON SAO

VỚI BẢN GỐC (Tiếng Thi phin m)

-Sống (xống) = Tiễn đưa

-Chụ = nhn tnh, người tnh

-Son = răn,dạy bảo,(son tạy= dạy dỗ), dặn d

-Sao = gi, c gi

Sống chụ son sao = Tiễn đưa người tnh, dặn d c gi.

So snh một số đoạn thơ hay, đẹp nhất :

*-1,Cộp chụ tạu cy khăn

Pa lăng phăn mữa x hườn hươn chọi

Hn t,mek dắn dọi lồng tồng x pung

Mươi lung tặp chy c hươn ng pn piếng

Tản chụ pn niếng nắc hặc chụ pn niếng niu

Hứa chaư điu bnh xong xừ đảy.

Dịch xui của Cầm Cường :

Bn nhau tận thu đm g gy

Đo giấc mơ về tới nh, trăng xế đầu ni

Mn sương bung đồng lng bốn mảng

Sương lạnh sa mi nh ng thnh tảng

Lời tnh xi nn chặt

Thương tnh xi nn chắc vo xi

Mảnh tim ny ai nỡ xẻ lm đi.

Mạc Phi:

Đi ta ngồi khuống tận khi g gy

Đeo mộng về nh lc xế vầng trăng

Bốn pha sa m dng

Mịt mng sương bung lấp mi

Lời hẹn h bền chắc

Tnh đi ta nhuyễn chặt

chung tri tim khng thể xẻ đi.

Điu Chnh Ngu :

Ta yu nhau cng chơi khuống tận g gy

Mang mộng về nh lc vầng trăng xế đầu non

Thấy mịt mng sương phủ bốn bề

Sương sa lấp mi,đng thnh tuyết

Mối tnh cng vương vn

yu nhau như nắm xi nhuyễn chặt

Tra tim ny nỡ xẻ lm đi

Nguyễn Khi;

C đm chuyện chừng qun g gy

Đeo mộng về trăng rải như mơ

M dng sương tỏa mịt mờ

Tơ duyn xe lối hẹn h bền lu

*-2, Pan đắng cởn hin lạn m lắn tặp mữ

Tặp mữ tắp phi khoa niu cơi

Lượt hu dọi ,xẩm xp naư mốc

Lượt baứ tốc, xẩm xp naư chau

Tộc cung chaư bu ni phaư hụ

Tộc n chu, hảy d cung pha.

Cầm Cường :

V như phiến đ tảng đập trng vo tay

Đẹn tay đng ngn t pha phải

Mu chưa chảy m xt nỗi lng

Mu chưa rơi, m nhức mhối trong tim

Đau nỗi lng, ai c thấu chăng ?

Tủi nỗi lng,v v gối chăn.

Mạc Phi :

Như nậy đ to, đ sập

Vần đ tảng đ tay

Đ tay,đ tay phải,ngn t

Mu khng rớt m đau tận ruột

Mu khng rơi m buốt tận tim

Đau trong ruột,khng người đoi hoi

Buốt trong tim, thăm hỏi no ai?

xt xa em trm chăn thầm khc.

Điu Chnh Ngu :

Như nậy đ, đ sập phải tay

Đ tay đ ngn t

Mu khng chảy m xt tận tim

Mu khng rơi xt đau ci lng

Buồn trong lng no c ai hay ?

Tnh thương đnh trm chăn thầm khc.

Nguyễn Khi :

Như vần đ ,đ lăn đổ sập

Dập ngn tay rt ruột m đau

Mu khng rơi buốt tận đầu

Nhi trong tim hỏi ai no biết cho ?

Trm chăn kn xt xa thầm khc

*-3,.

Nham bk pục,đất bk pục nằng cong

Nhm bk tong,đất bk tong nằng thả

Nham bk mạ,đất bk mạ nằng thả hướm lay

..

Cầm Cường :

Ma hoa bưởi, ngắt hoa bưởi ngồi trng

Ma hoa vng, ngắt hoa vng ngồi chờ

Ma hoa mạ,ngắt hoa mạ ngồi ngng đợi hoi

Mạc Phi :

D thnh vợ người ta,cứ xẻ lng chờ, em ạ !

Ma hoa bưởi ngắt hoa bưởi ngồi mong

Ma hoa vng ngắt hoa vng ngồi đợi

Ma hoa mạ ,ngắt hoa mạ ngồi chờ

Hoa sắp ho,sương mai em nhng

Hoa sắp tang,nước rượu em ngm

Hoa gi khăn đo 20 năm khng phai

19 đời Tạo quan vẫn thắm

Đi ta yu nhau lấy g gửi mặt?

Gửi vải sợ vải sờn

Gửi đn sợ đn gy

Gửi bạc vụn sợ khng đng lng

Gửi bạc nn ? nhưng anh của kh nh khng !

Gửi vật tre my sợ hp

Đi ta yu nhau,anh gửi chiếc đn mi đồng

Cn thương anh,đn mi đồng nhớ mi

Duyn mai sau,đn mi đy, hy lấy nhận người

Cất kỹ trong lng,em ơi,đừng nhầm lẫn nhận sai !

Con khc giơ đn mi dỗ nn

Ngy về Trời (chết) treo trn cổ ngựa (giấy) bay

Đn bay ln thnh một cnh bướm vng

Lời thương đặt trong lng đừng phai

Trầu tm đặt trong giỏ đừng a

Lạc phương trời đừng buồn

Vng bảy ci Mường xa đừng đổi thay !

Điu Chnh Ngu :

Em lấy ai hy xẻ lng chờ

Ma hoa bưởi em ngắt hoa bưởi ngồi mong

Ma hoa vng em ngắt hoa vng ngồi đợi

Ma hoa mạ em ngắt hoa mạ ngồi chờ

Hoa sắp ho đem dấp sương mai hoa sẽ tưoi lại

Hoa sắp phai đem ngm rượu quế

Hoa sắp tn đem gi khăn hồng

Khăn hồng để 20 năm khng phai

Mười chn đời vẫn tươi

Đi ta yu nhau bit gửi g lm kỷ vật ?

Nguyễn Khi :

Cho d đ vợ người ta

Đ yu xin xẻ lng chờ đợi nhau

Ma hoa bưởi hoa ngu hẹn đợi

Hoa mạ vng chờ tới tn phai

Hoa tn em nhng sương mai

20 năm gi khăn mi cn thơm

19 đời Tạo quan vẫn thắm

Mặt thn thương gửi gắm g hơn

Vải ư ? sợ vải chng sờn

Đn ư ? lại sợ gy đn ngang cung

Gửi bạc vụn sợ l\khng xứng đng

Bạc nn ư ? Anh kiếm chưa ra

Gửi tre lại sợ tre gi

Đn mi cất kỹ kẻo m nhận sai

Con khc lấy đn mi dỗ nn

Ngy về Trời theo cnh ngựa bay

Lời thương em nhớ đừng phai

Hồn thương đừng c đổi thay ci trời

Như ha php vng tươi cnh bướm

Qua h về đng đến cưới nhau

*-4,Mứa lồng hươn,phc ct hnh pn bứa

Bt lau lửa, xửa n nọi ma tk tm chăn

..

Cầm Cường :

Lc ra đi hạt cải mới nảy mầm

Tới ngy về, o con tre phơi đ đầy sn

.

Mạc Phi :

Khi anh ra đi cải chia cnh bướm

Khi anh trở về cải gi đơm hoa

Lu ngy ,em đ qun hơi hết lạ.

Khi anh ra đi, khăn Piu đen em cn vắt so ngang

Khi anh trở về,o con nhỏ đ dăng đầy sn

Dy trầu khng cũng xo xạc rụng cuống

Su khot trong lng cy tươi được chăng ?

bạn lứa đều nn duyn may mắn

Thiẹt ring anh ở vắng một mnh !

Điu Chnh Ngu :

Khi anh đi rau cải mới mọc mầm

Chiếc Piu đen cn phơi so giữa

Lc anh về o con nhỏ phơi đầy sn

R ro l Trầu rơi khỏi cuống

Tre km tươi phải chăng su khot?

Bạn cũ đều nn đi nn lứa

Cn ta thời lẻ loi đơn độc !

Nguyễn Khi:

Khi anh đi cải ngồng cnh bướm

Anh trở về, cải muộn đơm hoa

Khi đi Piu mới rủ l

Khi về o trẻ khắp nh dăng phơi

L trầu vng rụng rơi khỏi cuống

Cy tre sầu chết đứng vườn bn

bạn b nn lứa nn duyn

Ring anh đơn độc nhn em bẽ bng.

Thơ Thi phổ biến khổ thơ gồm 3 cu một,đy l một cch chia khổ thơ đặc sắc để tạo ra sự nhấn mạnh (tạo thnh 1 , kiểu vần Lưng của ht KHẮP rất vần,c tnh cn đối nhịp nhng dễ đọc, dễ ngm). Thể KHẮP phải chăng l gần với thể ngm khc ( song thất lục bt- độc nhất v nhị chỉ Người Kinh mới c ) ?V thế nn NK tm đắc vận vo (p vo) m dịch Sống Chụ Son Sao.

Trong cc bản Sống Chụ Son Sao cn lại đến nay th :

!, Bản Điu Chnh Ngu (1914-1958)-Thi trắng Quỳnh Nhai-SơnLa, l người sưu tầm dịch đầu tin (nxb Hội Nh Văn-1957) được coi l bản dịch st nghĩa nhất,tuy khng đầy đủ bằng cc bản sau.

2, Bản do Nh văn Mạc Phi (1028-1996)-Hoa, tn thật l Lưu Huy Ha,sinh tại Mng Tự -Vn Nam ( Trung Quốc),lấy vợ Thi, từng l Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Lai Chu.

Bản ny(1960) di hơn bản 1957 tới 242 cuđược coi l những cu thơ c gi trị lm cho nghĩa v hnh ảnh cc đoạn thơ trở nn tinh tế sống động hẳn ln.Trước khi tiến hnh dịch, Mạc Phi đ so snh đối chiếu chỉnh l giữa cc bản sưu tầm năm 1957, 1958 v 5 bản chp tay khc ở Thuận Chu, Mai Sơn, Mường La ( Sơn La).Sau đ ng cn hiệu đnh lần cuối với sự tham gia của 1 số nghệ nhn người bản địa . Đy c thể coi l một bản Truyện thơ dược hiệu đnh ( nhuận sắc) cng phu .. Tuy nhin, theo cc nh sưu tập nổi tếng của Dn tộc Thi như Điu Chnh Ngu, H Hem, Qung Văn Đi, Pnh Tng, Phng Ni, L Văn Nhớ, Cầm Bao, Cầm Biu, L Văn Sỹ , L Văn Cậy, Cầm Cườngth trn đại thể,tất cả cc bản truyện thơ Sống Chụ Son Sao đều chỉ khc nhau ở một số chữ đệm đầu cu hoặc cuối cu thơ, hoặc khc nhau về cch sắp xếp một số cu trong một số đoạn (do l thể KHẮP -ht thơ).

PGS TS Cầm Cường (1934-1996)-Thi đen Sơn La,Đại học Tổng hợp H Nội, mới cng bố 1 số đoạn dịch kh st nghĩa

Một điều ngẫu nhin th vị l : cc dịch giả (Đ.C.NG.-M.P-NK) c thời đều ở Bản N Cong, x Chiềng Cơi, huyện Mường La, tỉnh Sơn La- nơi khu gia đnh cn bộ Khu Ty Bắc v tỉnh Sơn La cư tr phải chăng đ l duyn tiền định để cc Nh cng Hứng khởi trước sau cất cng thả hồn dịch Sống Chụ Son Sao cho mọi người ( cc Dn tộc anh em trong mi nh Việt Nam) cng ngm nga thưởng thức thin tnh sử bất hủ ny !

Trch Tiễn dặn người yu ton tập- Nguyễn Khi ( bin soạn) 418 trang, khổ 1319,nxb VH Dn tộc-H Nội -năm 2000

Bi đ đăng Kỷ yếu Hội Nghị Chương trnh Thi Học H Nội 2002

NGUYỄN KHI