DongDaoLaiHong

Xin trn trọng giới thiệu cng độc giả chị Lai Hồng, phu nhn của hoạ sĩ V Đnh với bi nghin cứu về đồng dao, đọc chơi m học.

Ming

 

 

 

Trần thị LaiHồng

ĐỒNG DAO

v

TRҠ CHƠI TRẺ CON

Tranh minh họa dn gian của Henry Oger v V Đnh

 

Đồng dao, đồng diu: cu ht chơi, con nt hay ht. Đ l định nghĩa đơn giản nhất của Hunh Tịnh Paulus Của, trong Đại Nam Quấc m Tự Vị, cuốn tự điển đầu tin của Việt Nam, xuất bản năm 1895 tại Sign.

36 năm sau, Ban Văn học Hội Khai Tr Tiến Đức khởi thảo Việt Nam Tự Điển, Mặc Lm xuất bản tại H Nội năm 1931 v Nh In Imprimarie Trung Bắc Tn Văn pht hnh, cũng định nghĩa ngắn gọn. Đồng dao: cu ht trẻ con. Hơn thế kỷ sau, tức l cả 103 năm sau, Đại Từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như , do Bộ Gio dục v Đo tạo, Trung tm Ngn ngữ v Văn ha Cộng ha X hội Chủ Nghĩa Việt Nam, nh xuất bản Văn ha Thng tin pht hnh năm 1998, định nghĩa đồng dao: lời ht truyền miệng của trẻ con, nhưng khng đưa ra một cu no.

 

Chơi Chong chng, tranh V Đnh, UNICEF 63

 

Đồng dao được truyền từ đời ny tiếp đời nọ, vng ny qua vng kia, c khi thay đổi, c khi sai lạc, c khi thất truyền, v bị qun lng. Tc giả hẩu hết v danh, hay ni đng hơn, chnh dn gian l tc giả.

 

Dạy con từ thuở ln ba, nhưng từ lc lọt lng mẹ qua ba thng biết lẩy bẩy thng biết b cho đến khi lổm ngổm tập ngồi bi b tập ni lựng chựng bước đi, với Việt Nam ta, tiếp nối lời mẹ ru, đồng dao giữ phần quan trọng trong gio dục gia đnh, chuẩn bị cho trẻ đến trường với khoa sư phạm p dụng phương php gip trẻ con vừa vui chơi giải tr vừa học hỏi, pht triển cc khả năng cơ thể v mở mang tr tuệ. Ht m chơi. Ht m học. Ht chơi m học thật.

 

Thuở ban đầu, đồng dao chỉ được truyền miệng, nhưng nhờ ngắn gọn đơn giản ba, bốn hoặc năm chữ, c khi ng ngh, nhưng vần điệu tiết tấu nhịp nhng nn rất dễ hiểu dễ nhớ. Về sau, rất nhiều bi đồng dao được đặt nhạc nn được phổ biến rộng ri. Trong hng trăm bi đồng dao truyền miệng v hng ngn bản nhạc, chng ti chỉ nu một số bi đồng dao truyền miệng từ Bắc qua Trung vo Nam, cn nhớ hoặc tm ti sưu tầm được, v đồng dao được phổ nhạc, cng một số nhạc phụ lục. Chuyện bổ tc theo đ tiếp nối rất dễ dng thuận tiện.

 

Những tr chơi đầu tin chỉ c mẹ v con. Khi trẻ bớt ngủ ngy, tức vo khoảng một thng sau khi ra đời, trẻ bắt đầu biết nghe v nhn. Bi học đầu tin c thể chỉ tập cho con theo di, nhận xt, ghi nhận. Mẹ chỉ cho con biết những phần trn cơ thể, cả danh từ lẫn động từ tĩnh từ: mắt mở mắt nhắm, mắt đen mắt nu, miệng ni mi cười, răng trắng, tai nghe, tc đen tc trắng, tc ngắn tc di, tay nắm, chn đạp

 

Trẻ chưa biết ngổi, c thể cng mẹ chơi tr Cất Rớ Chống Rớ , đặt con nằm ấp trn hai ống chn mẹ, mng con an vị trn hai bn chn mẹ, hai tay nắm chặt hai tay con, mẹ nằm ngửa, vừa nng hai chn ln cao vừa đọc:

Cất rớ ln! Bỏ rớ xuống!

C chi? C bống! Chống rớ!

C chi? C r! Chống rớ!!

C chi? C hồng! Chống rớ!

Vẫn vị thế đ, c thể đổi cch chơi qua tr cỡi ngựa, ht m chơi, nhn nhẩy đong đưa theo bi đồng dao:

Nhong nhong nhong nhong

Ngựa ng đ về

Cắt cỏ bồ đề

Cho ngựa ng ăn

Nhong nhong nhong nhong

 

Chơi Diều, tranh V Đnh, UNICEF 69

Mẹ tập con chơi m học, quan st theo di:

Một ngn tay nhc nhch ny/ một ngn tay nhc nhch ny

Một ngn tay nhc nhch cũng đủ cho ta vui vầy

Hai ngn tay nhc nhch ny/ hai ngn tay nhc nhch ny!

Hai ngn tay nhc nhch cũng đủ cho ta vui vầy!

v cứ thế tiếp tục cho đến mười ngn.

 

Tay mẹ tay con c nhiều tr th vị. Ht m chơi với bi đồng dao Ko Cưa Lừa Xẻ, khi con biết ngồi, hai mẹ con cng nắm tay nhau ko qua ko lại:

Ko cưa lừa xẻ/ ng thợ no khỏe/ về ăn cơm trưa

ng thợ no thua/ về b t mẹ

hay: Ct ca ct kt/ lm t ăn nhiều/ nằm đu ngủ đấy

N lấy mất cưa/ lấy g m ko!!!

 

Vẫn tay mẹ tay con:

Xỉa c m/ đ c chp

Tay no đẹp/ đi hi hoa

Tay no th/ đi mt củi

Tay dnh bụi/ đừng dụi mắt

Cũng bi Xỉa C M nhưng chơi với hai chn:

Xỉa c m/ đ c chp

Chn no đẹp/ đi bun men

Chn no đen/ ở nh lm ch (hay mo) v sủa gu gu như ch hoặc ku meo meo như mo để mẹ con cng vui.

 

Mẹ con vuốt tay vỗ đập tay nhau nhịp hai theo bi đồng dao Vuốt hột nổ ni đến những vật dụng hng ngy. Bảo con chắp tay lai, mẹ cũng chắp tay xong mở ra vuốt hai bn tay con, vừa vuốt vừa đọc, mỗi lần vuốt xong l vỗ tay, v c thể tiếp nối v tận:

Vuốt hột nổ

Đổ bnh bo

Xao xc vạc ku

Nồi đồng vung mo/ ci ko thợ may

Ci guộng đắp bờ/ ci cờ lng tế

Ci ghế để tro/ ci khoo mt củi

Ci chủi te loe/ ci khe nước chảy

Ci xảy xảy rơm/ ci nơm chơm c

Ci n bắn chim/ ci kim may o

Ci go mc nước/ ci lược chải đầu

Ci cu cu c/ ci r vo gạo

 

Mẹ con ngồi đối mặt nhau, mẹ vừa ht vừa tập con vỗ tay. Ht m học, v khi lớn ln b sẽ cng vui chơi với anh hoặc chị, v cch chơi kh hơn: vừa đọc bi đồng dao vừa tự vỗ tay mnh xong vỗ tay tri cho vo tay tri người kia; trở lại tự vỗ tay, rồi vỗ tay phải mnh cho qua tay phải người kia, v tiếp tục ban đầu chậm sau nhanh dần cho đến hết bi. Một bi đồng dao khc cho tr chơi ny l:

Tập tầm vng

Chị lấy chồng/ em ở ga/ chị ăn c/ em mt xương

Chị nằm giường/ em nằm đất/ chị hp mật/ em liếm ve

Chị ăn ch/ em liếm bt/ chị coi ht/ em vỗ tay

Chị ăn my/ em xch bị/ chị lm đĩ/ em thu tiền

Chị đi thuyền/ em đi bộ/ chị ko gỗ/ em lợp nh

Chị trồng c/ em trồng b/ chị tuổi T/ em tuổi Thn

Chị tuổi Dần/ em tuổi Mẹo

Chị ko kẹo/ em nấu đường/ chị trồng thơm/ em trồng khm

Chị đi xm/ em coi nh/ chị thờ cha/ em nui mẹ

Chị trồng hẹ/ em trồng hnh/ chị để dnh/ em ăn hết

Chị đnh chết/ em la lng/ chị đo hang/ em chui tuốt

Vẫn tr chơi dng hai tay nhưng đng người hơn, c thể dng một ci gậy hay thanh trc để cc em nắm tay chồng ln nhau lần lượt v tiếp tục cho hết bi. Khng c gậy th chỉ cần chồng tay ln nhau. Tr chơi ny gọi l Ht Đm/ Cm nụm cm nịu hay Tay t tay tin:

Cm nụm cm nịu/ tay t tay tin

Đồng tiền chiếc đũa/ hột la ba bng

Ăn trộm ăn cắp trứng g

B xa b xt/ con rắn con rt

Th ra tay ny!

Vẫn tay mẹ tay con, khi con biết xử dụng tay chn, mẹ con cng chơi tr thi chn đẹp hoặc mẹ gip con theo di chơi Nu na Nu nống cng cc anh chị. Ngồi trong lng mẹ, b chỉ tập trung theo di, chăm ch nghe v nhn, lanh mắt lẹ tay nhanh chn học m chơi theo luật chung:

Nu na nu nống/ ci cống nằm trong

Ci ong nằm ngoi/ củ khoai chấm mật

Phật ngồi Phật khc/ con cc nhảy ra/ con g ụ

Nh mụ thổi xi/ nh ti nấu ch

T he cống rụt!

 

Nu na nu nống/ thằng cng ci cạc

Đ xỉa đ xoi/ đ đầu con voi/ đ ln đ xuống

Đ ruộng bồ cu/ đ ru ng gi

Đ ra đường ci/ gặp gi đi đường

C phường trống qun/ c chn th rt!

 

Nu na nu nống/ đnh trống phất cờ/ mở cuộc thi đua

Thi chn đẹp đẽ/ chn ai sạch sẽ/ gt đỏ hồng ho

khng bẩn t no/ được vo đnh trống!

Khi trẻ kh lớn đi đứng chạy nhảy vững vng v đến trường, gia nhập những tr chơi tập thể dễ dng cũng như học những bi đồng dao dần d di kh hơn, v mẹ chỉ để mắt theo di, hướng dẫn hoặc nhắc nhở gip đỡ khi cần.

C những bi đồng dao kết cấu lin hon lập đi lập lại, lm điệu bộ theo lời diễn đi diễn lại cho đến khi mệt nghỉ:

Con vỏi con voi/ ci vi đi trước

Hai chn trước ịch đi ịch trước

Hai chn sau ịch đi ịch sau

Cn ci đui th đi l sau rốt

Ti xin kể nốt ci chuyện con voi i ị con voi

Ci vi i ị đi trước

 

Con cng hay ma/ n ma lm sao?

N rụt cổ vo/ n xe cnh ra

N đỗ cnh đa/ n ku ru rt

N đỗ cnh mt/ n ku vịt ch

N đỗ cnh tre/ n ku b muống

N đỗ dưới ruộng/ n ku tầm vng

Con cng hay ma

 

Ci c my mổ ci tm/ ci tm quắp lại m m ci c

Ci c my mổ ci trai/ ci trai quặp lại m nhai ci c

Ci c my mổ ci tm

Ba bi lin hon khc về chim, tập cho trẻ biết những từ lin hệ b con họ hng:

B ng l c đậu nnh/ đậu nnh l anh dưa chuột

Dưa chuột bc ruột dưa gang/ dưa gang cng lng dưa hấu

Dưa hấu l cậu b ng/ b ng l c đậu nnh

 

c- l l cha ca-cưỡng/ ca-cưỡng l dượng bồ cu

Bồ cu l du c- l/ c-l l cha c- cưỡng

 

Bồ-cc l bc chim gi/ chim gi l d so sậu

So sậu l cậu so đen/ so đen l em tu-h

Tu-h l ch bồ-cc/ bồ-cc l bc chim gi

 

Một bi đồng dao lin hon khc được Đức Quỳnh phổ nhạc v ht từ Bắc vo Nam, lời lẽ ngụ hi hước chm biếm:

Con chim chch che/ n ku chch che

N đậu cnh chanh/ n ku chch che

Ti nm hn snh/ n quay lng lốc

Ti lm một chốc/ được ba mm đầy

ng thầy ăn một/ b cốt ăn hai

Ci đầu ci tai/ đem về biếu cha

Cha hỏi chim g? L con chim chch che!

N ku chch che/ n đậu cnh chanh

Bi đồng dao c nhạc trong Nam lời ht như sau:

Con chim manh manh/ n đậu cy chanh

Ti vc miểng snh/ ti liệng n chết

Ti lm được bảy mm/ ti dng cho ng một mm

Ti dng cho b một đĩa/ b hỏi ti con chim g?

Ti ni con chim manh manh

C một tr chơi trong Nam gọi l Bắc Kim thang, dng bi đồng dao ng ngh ngộ nghĩnh khi cc em lm thnh vng trn, chn tri xỏ rế ngoo vo chn tri bạn, vừa vỗ tay vừa nhảy l c bằng chn phải v giữ khng bị t, cng ht:

Bắc kim thang, c lang b rợ

Cột qua ko l ko qua cột

Ch bn dầu qua cầu m t

Ch bn ếch ở lại lm chi?

Con le le đnh trống thổi kn

Con bm bịp thổi t te t te

Em no khng vững thăng bằng bị t l thua, bị phạt bng tai hoặc khẻ tay nếu l con gi, hoặc phải cng bạn cng cặp chạy một vng nếu l con trai. Vui tếu th phạt bằng quẹt nhọ nồi/ lọ nghẹ ln mặt. Cc em trai cn bị phạt lm ngựa cho bạn cỡi, nhẹ th dng bi đồng dao ngắn Nhong nhong nhong nhong, m phạt nặng hoặc trẻ lớn th dng bi L Ngựa . L Ngựa cũng c ba điệu phổ nhạc, Bắc, Trung v Nam, nhưng khng phải l đồng dao.

 

Tr trốn tm/ tim/ct bắt được trẻ con khắp thế giới vui chơi, v đồng dao ta c rất nhiều bi cả đm cng loạt đọc ln để chọn người phải đi tm. Bi đặc biệt c tnh cch một bi sấm dnh đến lịch sử, ni về giai đoạn rối loạn của triều đnh Nh Nguyễn v phong tro Cần Vương, thời ta bị Php đ hộ:

Chu tri rnh rnh/ Ci đanh nổ lửa

Con ngựa đứt cương/ ba vương tập đế

Cấp kế đi tm/ tim a ập!

Bi đồng dao trốn tm/ thả đỉa ba ba:

Thả đỉa ba ba/ con đỉa đeo b

Con g tục tc/ mỏ-nht cầm chầu

Con mo cầm li/ con ri chạy buồm

Con tm tt nước/ vọc nước giỡn trăng

Bi Thả đỉa ba ba khc:

Thả đỉa ba ba

Chớ bắt đn b/ phải tội đn ng

Cơm trắng như bng/ gạo tiền như nước

Sang sng về đ/ đổ mắm đổ muối

Đổ nải chuối tiu/ đổ niu cứt g

Đổ phải nh no/ nh ấy phải chiu!

Khi đm trẻ chạy tm chỗ nấp, em cn lại phải bịt mắt đọc bi đồng dao khc đến hết mới được mở mắt đi tm:

Mt mật mt gai/ mười hai thứ mt

Đi vo ăn thịt/ đi ra ăn xi

Bởi chẳng nghe ti/ ti bịt mắt ch

Ăn đu ẩn kn/ la chn th về!

 

Chơi bịt mắt bắt d, tranh V Đnh

 

Ngoi Bắc c bi đồng dao khc v Phạm Duy đ mượn phổ nhạc:

ng trẳng ng trăng

Xuống chơi với ti/ c bầu c bạn

C oản cơm xi/ c nồi cơm nếp

C nệp bnh chưng/ c lưng hũ rượu

C chiếu bm đu/ thằng c x xoại

Bắt trai bỏ giỏ/ ci đỏ ẵm em

Đi xem đnh c/ đem r vo gạo

C go mc nước/ c lược chải đầu

C tru cầy ruộng/ c muống thả ao

ng sao trn trời

Hoặc:

ng tiễn ng tin

ng c đồng tiền/ ng giắt mi tai/ ng ci lưng khố

ng ra hng phố/ ng mua miếng trầu/ ng nhai tp tp

ng mua con tp/ về ng ăn cơm

ng mua mớ rơm/ về ng đnh thổi

ng mua ci chổi/ về ng qut nh

ng mua con g/ về cho ăn thc

ng mua con cc/ về thả gậm giường

ng mua nn hương/ về cng ng cụ!

 

Tranh dn gian của Henry Oger đầu thế kỷ XX,

ch thch bằng chữ Nm: Đnh Cờ Chn Ch

Lm Hm Bắt Lợn

Khi trẻ đ lớn, đ đi học v c nhiều bạn cng lứa, c rất nhiều tr chơi dng những thứ kiếm được ngay chung quanh hoặc tự chế lấy, v như bắn n lm bằng nạng ổi, bắn sng bẹ sống l chuối, bắn sng ống hp đạn hạt sầu đng hoặc hạt mm xi, bắt chuồn chuồn, bun bn bằng hoa mm xi, l mt, ci lung tung/ ci trống bỏi, chong chng bằng l dừa, chọi dế, đ dế, chơi g đất c gắn ống ci ống sậy thổi te te, con giống, cối xay lm bằng hạt xoi cưa hai, đnh căn với hai khc tre hay gỗ, đnh bi, đnh cờ chn ch, cờ gnh bằng vỏ nghu vỏ s, đnh đo, đnh đu dựng bằng tre, đnh trận giả với cy cnh hoa l như Cờ Lau Tập Trận của Đinh Bộ Lĩnh thuở cn chăn tru, đnh thẻ, đnh vụ lm bằng gỗ, đ kiện lm bằng đồng xu buộc lng, đ cầu lng, đạp mạng, đạp lon, đi chợ về chợ, ko co với giy dừa, lm hm bắt lợn, lộn cầu vồng, lộn chuồn chuồn, liệng cống, năm tiền liền quan, nm cn lm bằng vải vụn, nm vng lm bằng tre hoặc my vo cọc tre hay gỗ, nhảy giy lm bằng giy dừa, nhảy l c với mảnh ngi mảnh snh mảnh sứ , rải quan/ rải lng dng sỏi, sạn hay hạt đậu, xy khăn/ bỏ khăn/ chuyền khăn, thả diều lm bằng tre dn giấy v số kể.

Cờ Lau Tập Trận, tranh V Đnh

 

Những tr chơi hầu hết cần vận dụng đầu c bn nhạy tinh tế tnh ton chnh xc, điều động tay chn nhanh nhẹn, thch nghi với mi trường thin nhin v luyện tập quen dần với đời sống tập thể trong cộng đồng. Ht chơi m học thật.

 

Bi đồng dao tr chơi Xy khăn trong Nam, trẻ ngồi thnh vng trn, một em cầm khăn chạy ngoi, cng đọc cho đến hết th bỏ khăn sau lưng một bạn. Em ny phải ch theo di để nhặt khăn chạy vng, nhường chỗ cho bạn, nếu khng biết sẽ bị loại khỏi cuộc chơi.

Đ cầu bằng đồng xu, tranh dn gian của Henry Oger

 

Xy khăn, khăn nổi khăn chm

Ba bn bốn pha đi tm ci khăn

Thằng chăn bận o rch vai

Khng ai may v, thằng chăn bận hoi

Tr chơi Lộn Chuồn chuồn miền Trung v Lộn Cầu Vồng ngoi Bắc c cch chơi giống nhau nhưng khc bi đọc:

- Chuồn chuồn đạp nước kim cang/ bn t mở cửa bn ni sang ln

- Lộn cầu vồng nước trong nước chảy

C anh mười bảy c chị mười ba

Hai chị em ta cng lộn cầu vồng

Bi đồng dao tr Dung giăng dung giẻ đọc khi đi quanh nhiều vng trn, những vng ny lun thiếu một để đến cuối khi ngồi xệp xuống sẽ c một em chậm chạp bị loại:

Dung giăng dung giẻ/ dắt trẻ đi chơi

Đi tới cổng trời/ gặp cậu gặp mợ

Cho chu về qu/ cho d đi học

Cho cc ở nh/ cho g bới bếp

Ngồi xệp xuống đy!

Một bi đồng dao về cuộc sống luẩn quẩn loanh quanh trong nh ngoi vườn trong xm ngoi lng l ng Ninh ng Nang được L Thương phổ nhạc:

ng Nỉnh ng Ninh/ ng ra đầu đnh/ ng gặp ng Nảng ng Nang

ng Nảng ng Nang/ ng ra đầu lng/ ng gặp ng Nỉnh ng Ninh

Nang Ninh đầu đnh/ v Ninh Nang đầu lng

Nang Ninh lng đnh/ rồi Ninh Nang đnh lng

Nang Ninh lng đnh Nang Ninh/ Ninh Nang đnh lngNang Ninh

Nang Ninh lng đnh Ninh

C Chiểu c Chiu/ c qua cầu Kiều/ c gặp c Thỏa c Thoa

C Thỏa c Thoa/ c qua vườn c/ c gặp c Chiểu c Chiu

Thoa Chiu cầu Kiều/ v Chiu Thoa vườn c

Rồi Thoa Chiu cầu Kiều/ rồi Chiu Thoa vườn dừa

Cả Chiu Thoa cầu Kiều Chiu Thoa/ Thoa Chiu vườn c Chiu Thoa

Thoa Chiu vườn c Thoa

Em Thở em Thơ/ em qua hng dừa/ em gặp em hải em Hai

Em Hải em Hai/ em qua vườn xoi/ em gặp em Thở em Thơ

Thơ Hai vườn xoi/ v Hai Thơ vườn dừa

Rồi Thơ Hai vườn xoi/ v Hai Thơ vườn dừa

Cả Thơ Hai vườn xoi Thơ Hai/ Hai Thơ vườn dừa Thơ Hai

Thơ Hai vườn xoi Thơ

Một bi đồng dao khc được phổ nhạc l Trằng Bờm, ni ln đầu c thực tiễn của dn qu khng cần xa hoa ph phiếm cung ngũ long lầu ngũ phụng dinh thự cao ốc hay đặc sản miếng ngon vật lạ, m chỉ muốn no bụng:

Thằng Bờm c ci quạt mo/ ph ng xin đổi ba b chn tru

Bờm rằng Bờm chẳng lấy tru/ ph ng xin đổi ao su c m

Bờm rằng Bờm chẳng lấy m/ ph ng xin đổi ba b gỗ lim

Bờm rằng Bờm chẳng lấy lim/ ph ng xin đổi một đi chim mồi

Bờm rằng Bờm chẳng lấy mồi

Ph ng xin đổi nắm xi Bờm cười!!!

Thuở nhỏ ti nghịch ngợm ht bi đồng dao Thằng Bờm v c nhịp điệu khc: Th ra mo cau vng mới tinh/ ph ng lập tm mua liền! Thằng Bờm m biết cc chi/ Thằng Bờm m biết ci cc chi! Chăng chẳng lấy tru/ Bờm rằng th l Bờm chăng chẳng lấy tru đu!!!

 

Tr chơi ti thch nhất hồi cn tiểu học l đnh thẻ chuyền/ đnh banh đũa, nhưng đến nay khng nhớ được trọn bi đồng dao đọc đệm. Duyn may quen một gia đnh nh qu mộc mạc, b mệ tm mươi su v b mạ su mươi, khng biết đọc biết viết nhưng cn nhớ. Bỏ một ngy thăm hỏi cng n tr nhớ, ghi được một phần tr chơi ny. Mong c cơ may bổ tc thm.

 

Dng tay phải nắm nguyn b đũa 6 chiếc hoặc nhiều hơn, cng một tri banh, c khi chỉ l quả chanh hay một b vải vụn cuộn thnh hnh tri banh. Vừa thảy banh ln l trải đũa ra nhanh cho kịp bắt chụp lại tri banh, rồi lần lượt nm banh vừa bắt từng cy đũa một, rồi hai, ba, bốn tức l phải tnh chnh xc lm sao vừa nm banh ln l phải nhanh mắt nhanh tay tnh ton nắm đng số đũa cần lấy đưa ngay sang tay kia v kịp thời bắt chụp lại tri banh. Tr chơi ny hnh như chỉ c trẻ Việt Nam ta yu thch v hợp với con gi. Bi đồng dao đọc theo lc bắt đầu nm banh v bắt đũa, đọc tối đa đến cuối cu phải tm lại được tri banh, nếu trật phải nhường người kia chơi:

Ci mốt (bắt một đũa)

Ci mai/ con trai/ con hến

Con nhện/ giăng tơ/ quả to/ ci go

Ln đi (bắt hai đũa)

Đi ci m/ đi nồi ch

Đi thổi xi/ đi nấu ch/ đi cnh tre

Ln ba (bắt ba đũa)

Ba đi ra/ ba đi vo/ ba cnh đo

Khi nhặt hết đũa th bỏ tất cả xuống để nm banh bốc cả nắm đổi sang cc giai đoạn kế tiếp l con ba lại, con gang, sang tay cầm, kẹp nch, cầm quạt rẽ xương, sang tay gi, gi đơn hoặc gi đi ty giao ước ban đầu, nhập gi, rt ống, nhập ống, sang tay tao tức l chuyền. Mỗi giai đoạn ny đọc tn bo sự thay đổi chuyển tiếp. Giai đoạn chuyền, một vng hoặc hai vng ty giao ước trước khi chơi, vừa chuyền vừa nm banh rồi chụp banh lại v đọc:

Chuyền chuyền một/ chuyền chuyền hai/ chuyền chuyền ba

Chuyền chuyền bốn/ chuyền chuyền năm/ chuyền chuyền su

Cuối cng l nẻ hay khẻ, tức l đập cả b đũa vo chn người thua cuộc, vừa đập vừa thảy banh vừa đọc đoạn cuối bi đồng dao:

Qua cầu, lặn cỏ/ ni đỏ như ma/ hầm sa/ my sắc

Bắt con c, chặt đui, chặt đầu

Tm miềng trầu, hầu chn rượu

Ai c tiền, ngồi liền ln ghế

Ai khng tiền, liệu thế liệu thần

Sang tay nẻ, khẻ chn

 

Đnh thẻ chuyền, tranh V Đnh

Nẻ/ khẻ chn xong l thắng, Đoạn đồng dao cuối ny lại khc nếu do cc nữ sinh Đồng Khnh m nay l những mệ c chu nội ngoại đề huề:

Ai muốn cao, ngồi ghế/ ai muốn thấp, ngồi đn

Ai muốn đỏ, bi son/ ai muốn vng, bi nghệ

Qua cầu Chợ Kệ/ về cầu Thanh Lương

Sang tay bắt con một. Ăn! (tức l thắng)

Đoạn cuối lc nẻ, mấy mệ ngoi Bắc lại đọc khc:

Đầu quạ qu giang/ sang sng về đ

C nhẩy gy cy/ my bay bo tri

Ổi xanh, hnh bc/ rc vỏ, đỏ lng

Tm cong đt vịt

Sang cnh nẻ/ bẻ cnh xanh

Vt bn thin hạ (tức l thắng)

Tr chơi đnh thẻ chuyền c nơi phải qua nhiều giai đoạn v di dng hơn.

Trong số 54 sắc dn sinh sống tại Việt Nam, người Mường l chị em của người Việt, cng thờ Vua Hng, cng chung truyền thuyết một mẹ trăm con, cng mặc yếm vy, o cnh v o tứ thn v đặc biệt cng ni chung ngn ngữ. Trẻ con Mường cũng c đồng dao km tr chơi. Ghi lại sau đy một:

Lếu lu lng lộc

Tộc ngộc ngọn cơn bo (cy hoang nhỏ c tri trẻ hay hi ăn)

B ăn no b ngứa củ ry

Ngứa củ ry ngứa cả cơn rư (cy nưa)

Đưa b về Mường Trng

Tm mươi người kiếm cỏ/ b đỏ b nh lang

B vng, b nh đạo Ống

Tng tng tng tng/ ai đnh trống mường trn

Lền khn con ca trống gy (con g)

Gy gy trong rẫy ngoi mường/ vườn như vườn nh ai

ng mo biểu mụ my/ trấy bn biểu trấy b (tri b/bầu)

Măng mu biểu măng nứa/ bố đạo biểu mệ nng

Quan sang biểu kẻ kh/ b l biểu b nếp (b la)

Cơm nếp biểu cơm chim/ co co biểu chu chấu (một loại gạo ngon)

Cắt nứa ro cho ta cho cấm/ lấy lưỡi lấm cho ta cầm tiền

Lấy lưỡi liềm cho ta cắt bi (cỏ tranh)

Lấy lưỡi hi cho ta hi l (la)

Nng lấy ch cho ta ăn thịt/ nng con vịt cho ta ăn đi (nướng)

Nui con ca cho ta lấy mỡ (g)

Dệt lấy mớ lụa điều/ dệt nhiều nhiều cho ta cưới vợ

 

Trẻ con miền Bắc ngy trước rất thch chơi Phụ đồng Phụ chổi, c tnh cch huyền b như ln đồng. Bi đồng dao được đọc đi đọc lại cho đến khi đứa trẻ ngổi đồng được va nhập:

Phụ đồng phụ chổi/ thổi lổi m ln

Ba bề bốn bn/ si ln cho chng

Nhược bằng cửa đng/ ph ra m vo

Cch chum cch ao/ cch ba ngọn ro

Cũng vo cho lọt

Ci roi von vt/ ci vọt cho đau

Hng trầu hng cau/ hng hương hng hoa

L đồ cng Phật

Hng chuối hng mật/ hng kẹo mạch nha

No c bn quế/ vừa đi vừa tế

Một lũ học tr/ người cầm quạt mo

L vợ ng Chổi

Thổi lổi m ln

Một tr chơi được đm trẻ gi yu thch, cch chơi giống nhau nhưng ngoi Bắc gọi l l Trồng Nụ Trồng C/ Trồng Nụ Trồng Hoa, v miền Trung gọi l Đi Chợ Về Chợ. Phải c bốn em, chia lm hai cặp. Một cặp ngồi, lần lượt duỗi chồng từng bn chn ln nhau rồi chồng bn tay lm hoa, trong khi cặp kia đi qua đi lai rồi nhảy qua nhảy lại, vừa đọc:

Đi chợ/ về chợ (chưa đưa chn)

Đi canh một/ về canh một (đưa một bn chn)

Đi canh hai/ về canh hai (chồng thm một chn, l hai bn chn)

Đi canh ba/ về canh ba (chồng thm, ba bn chn)

Đi canh tư/ về canh tư (chồng thm, bốn bn chn)

Đi sen bp/ về sen bp (chồng thm một bn tay chụm lại)

Đi sen nở/ về sen nở (chồng thm bn tay hơi xe nở)

Đi sen tn/ về sen tn (bn tay hoa nở xe rộng hết cỡ)

 

Đi Chợ Về Chợ, tranh V Đnh, XI-07

Trong tr chơi ny, hai em ngồi chồng chn v xe tay phải giữ thăng bằng, nếu bị đổ chn l thua. Hai em đi qua đi lại nhảy qua nhảy về nếu bị đụng chn hay tay hai em kia l thua. Cặp thua bị loại để hai em khc vo thay.

 

Nhưng trong mấy tr chơi tập thể nhn Tết Trung Thu v Ngy Nhi Đồng Việt Nam, trẻ con Bắc Trung Nam đểu thch tr Rồng Rắn, gồm một đon m eo ếch nhau nối di đi vng vng quanh sn, vừa đi vừa reo h theo một em dẫn dầu lm thầy thuốc đọc :

- Ny, rồng kia!

- Dạ!

- Rồng đen hay rồng trắng?

- Rồng trắng!

- Rồng trắng lấy nước gạo ma

Rồng đen lấy nước cho vua đi cy!

- Anh em ta cng ko la về!

D

Tranh dn gian của Henry Oger

Ch thch bằng chữ Nm: Trẻ Con Lm Rồng Rắn

Bi đồng dao Rồng Rắn cản thầy thuốc cầm ci quạt mo khng cho ng bắt em no trong đon, v lun lun giữ đon lin tục khng đứt, vừa đi vừa ht:

Rồng rồng rắn rắn/ ko rắn ln my

Thấy cy lc lắc/ hỏi ng thầy thuốc c nh hay khng?

-       C!

-       Mở cửa cho vo!

-       Vo lm g?

-       Mượn ci liềm

-       Liềm lm g?

-       Hi củi

-       Củi lm g?

-       Nấu bnh chưng

-       Cho thầy ăn khng?

-       Khng!

Tr chơi Rồng Rắn khng r c từ giai đoạn lịch sử no, c thể lin hệ đến thảm kịch thời Trịnh Nguyễn phn tranh chiến tranh đẫm mu giữa Đng Ngoi Đng Trong, hay gần hơn, l cuộc nội chiến Quốc Cộng xốc nổi đến tận cng đời sống với những nhn vật nu o số mệnh nhau, như truyện di Rồng Rắn của L Thị Huệ dẫn nhập. Tr Rồng Rắn được trẻ con tham dự đng đảo nhất, cũng m eo ếch nối di lm con rồng, vừa chạy vng vng vừa cng đọc:

Rồng rắn ln my c cy xc xắc

Xc xắc xc xẻ C thầy thuốc ở nh khng?

Một trẻ lớn lm ng thầy thuốc cầm quạt nan phe phẩy đi ra, đủng đỉnh hỏi:

Thầy thuốc: - Rồng rắn đi đu?

Rồng rắn: - Rồng rắn đi lấy thuốc cho con.

Thầy thuốc: - Con ln mấy?

Rồng rắn: - Dạ, con ln một.

Thầy thuốc: - Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn: - Con ln hai.

Thầy thuốc: - Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn: - Con ln ba.

Thầy thuốc: - Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn: - Con ln bốn.

Thầy thuốc: - Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn: ..

Thầy thuốc: ..

Rồng rắn: - Con ln chn.

Thầy thuốc: - Thuốc chẳng ngon!

Rồng rắn: - Con ln mười.

Thầy thuốc: - Thuốc ngon vậy! Xin khc đầu!

Rồng rắn: - Những xương cng xẩu!

Thầy thuốc: - Xin khc giữa!

Rồng rắn: - Những mu cng me!

Thầy thuốc: - Xin khc đui!

Rồng rắn: - Tha hồ m đuổi!

Đến đy th đon rồng rắn vẫn m eo ếch nối nhau chạy đuổi bắt vy ng thầy thuốc vo giữa cho kỳ được mới tan cuộc, giữa những tiếng vỗ tay reo h cổ v của những người đứng xem, trong số c những b mẹ chứng kiến con mnh lớn khn trong tập thể, trong cộng đồng. Bi đồng dao ny c gi trị như một bi sấm, một bi học lịch sử, v cũng l một bi lun l gio khoa thư ni ln tnh đon kết nhất tr của Rồng Rắn, ton dn quyết giữ gn trọn khối chung, đnh đuổi qun xm lược lăm le chiếm đất đai, đ hớt khc đầu Nam Quan, lại xn đoạn giữa Trường Sa Hong Sa v gy tai hại đồng bằng Cửu Long miền Nam.

 

Những bi đồng dao v tr chơi trẻ con gp nhặt ở đy chưa đầy đủ v cần bổ tc, nhưng c chủ đch gp phần gn giữ kho tng văn học dn gian trước khi bị thất truyền hay qun lng, chn vi dưới hng hng lớp lớp đồ nhựa lắp rp my mc Toys R Us, CDs, DVDs, video games, PC Games, puzzles, dominos, bingo, i-pods, cell phones v v số tr khc o ạt trn mạng lưới điện tử của thời đại @ cng. Ngay tại cc nước u Mỹ, nhiều ti liệu cũng sưu tầm ghi lại tr chơi trẻ con km những ballads, l thơ xưa từ thế kỷ XV/ XVI được phổ nhạc c điệp khc lập đi lập lại, v Shakespeare từng trch dẫn vo tc phẩm.

 

Chng ta đang ở đầu thế kỷ XXI. Mai sau, d c bao giờ, phần sưu tầm bin khảo nhỏ nhoi ny mong cn được đi khi lần giở trước đn, để may ra c người mở trang sch cũ tm hiểu về đất lề qu thi, thấy r rng kho tng văn học dn gian đặt nặng gio dục gia đnh trn vai người mẹ. Những lời ru ca dao ạ ơi ời h hơi văn ha mẹ vo tm hồn trẻ từ lc mở mắt cho đời cho đến khi chập chững lững thững những tr chơi đi km đồng dao, để từ đ vững bước vo x hội. Ht m chơi. Ht m học. Ht chơi m học thật. Học lm NGƯỜI.

 

 

 

Trần thị LaiHồng

Từ tiểu bang xanh 1987 qua Hoa bang 2007

 

Ti liệu tham khảo:

- Ban Văn Học Hội Khai Tr Tiến Đức, Việt nam Tự Điển, Mặc Lm xuất bản, H Nội 1931

- Henry Oger, La Technique du Peuple Annamite, NXB Jouve & Cie, Paris 1908

- Hinh Tịnh Paulus Của, Đại Nam Quấc m Tự Vị, Imprimerie Rey, Curiol &Cie, Saigon 1895

- Hướng Đạo Ca, Kỷ niệm70 năm Hướng Đạo Việt Nam 1930-2000

- Jack Maguire, Hopscotch, Hangman, Hot Potato & Ha,Ha, Ha! Rockefeller Center, 1990

- L thị Huệ, Rồng Rắn, Lũy Tre Xanh xuất bản, San Jos 1989

- Lư Nhất Vũ/ L Giang, Tm Hiểu Dn ca Nam bộ, NXB TPHCM, 1983

- Mệ B, ti liệu sống, San Diego, CA

- Mệ Nguyễn Đề, ti liệu sống, West Palm Beach, FL

- Minh Hiệu, Tục ngữ Dn ca Mường Thanh Ha, NXB Văn Ha Dn Tộc, H Nội 1999

- Nguyễn Mạnh Hng, K họa Việt nam, NXB trẻ, Saigon 1989

- Nguyễn Như , Đại Tự diển Tiếng Việt, Bộ Gio dục v Dn Tộc, Trung tm Ngn ngữ v Văn Ha CHXHCN, H Nội 1998

- Nguyễn Tấn Long/Phan Canh, Đất Lề Qu Thi, NXB Sống Mới, Saigon 1970

- Nguyễn Thuyết Phong and Patricia Shehan, From Rice Paddies and Temple Yards: Traditional Music of VietNam, World Music Press 1989

- Nguyễn Trc Phượng, Văn học Bnh dn, Nh Sch Khai Tr, Saigon 1964

- Nguyễn Văn Vĩnh, Trẻ Con ht Trẻ Con Chơi, NXB Alexandre de Rhodes, H Nội 1943

- n Như Nguyễn Văn Ngọc, Thi Ca Bnh Dn Việt Nam, NXB Sống Mới, Saigon 1978

- n Như Nguyễn Văn Ngọc, Tục Ngữ Phong Dao, NXB Vĩnh Hưng Long, H Nội 1928

- Trần Quang Đức, 175 Tr Chơi Tập thể, NXB Thanh Nin, H Nội 2006

- Trương Anh Thụy, Trường ca Lời Mẹ Ru, NXB Cnh Nam 1989

- Trương Tửu, Kinh Thi Việt Nam, Tủ Sch Văn Ha Hn Thuyn, Saigon 1940, Xun Thu ti bản Houston, TX

- Vũ Ngọc Phan, Tục Ngữ v Dn ca Việt Nam, NXB Văn Sử Địa, H Nội 1956

- William Wells Newell, Games and Songs of American Children, Dover Publications, Inc. New York 1903