ThuongQuan

 

ỌC  MY MỘT NGY

Hợp m trong vng sn khuất 

của MAI NINH

 

i khi ti tự hỏi khng biết bản thn văn chương c phải đ khởi đi tự một nỗi trống vắng thất lạc? Nỗi thất lạc của con người mang mang niềm g một chuyến đi xa khng thể quay trở lại. Viết như thế l một cố gắng triệu hồi một nơi chốn đ mất? Phải thế khng? Từ Homer, từ Milton Paradise Lost, từ L Bạch đ đầu tư cố hương. Từ Dante - lạc vo đường tối thẳm: "Hnh trnh nửa chặng nhn sinh, ti lạc bước / chnh lộ khng cn, tỉnh giấc, tm thấy mnh / một mnh trong rừng tối thẳm" (Inferno). Những Thomas Wolfe, Ungaretti, Ekelof, Bi Ging, Lorca, S.Yizhar... lang bạt ruổi rong, đi với một chốn khởi đầu đăm đắm đ mất. u l chốn khởi đầu vừa chy ln

 

Chốn khởi đầu, đầu tin, đầu tin

Chốn khởi đầu khng chứng cớ

L mu vng cam  ton thể vng cam

Vng cam vng cam rực rỡ

S. Yizhar, Mikdamot  (re-arranged by Amos Oz)1

 

u l thơ thiếu, nhn từ một chặng đời một thnh phố khc:

 

                    Thơ thiếu của người:

                          by giờ một truyện tch cổ của những bồn phun nước

                                         Lorca, 'Your childhood in Menton' (Poems in New York, 1929)

 

u l nơi người từng một lần c mặt:

 

                  " Cnh cửa ra hin vẫn mở suốt đm, hm qua trời v cng nng bức

                     v mi về đm, mưa xuống ".

 

My Một Ngy. Cnh cửa ra hin tự bao giờ m vẫn suốt đm. Một suốt đm rất l bất định. Hm qua hay một ngy cũng l bất định. Cnh cửa, một len vo. Một người lọt vo bn trong. Lọt vo một kh hậu, một cảnh thổ, một khng gian. Nhưng chiếc cửa mở đ rất l bất ngờ, ngoi chỗ biết, v lc ấy ta đang cn bị dụ hoặc trong vang m mấy tiếng chung mở đầu vo truyện. " Ba hồi chung ngn di đnh thức ti vo năm giờ sng. My vẫn ngủ say, nằm nghing người, đầu gối ln cnh tay ti khng biết tự lc no. ỡ nhẹ đầu My đặt xuống nệm, ti tm chiếc o rơi trn sn mặc vo, rồi bước khỏi giường. "

 

Ba hồi chung. Năm giờ sng. Nằm nghing. Gối ln cnh tay. Khng biết tự lc no. ỡ nhẹ đầu My ti tm chiếc o rơi.  Những mảnh thơ rời, lạ, gối ln nhau. Cu văn tri nổi quần quyến mu g giữa mắt chưa hon ton mở, v một giấc mộng cn đọng, chưa tan. Ta rớt ngay vo một căn phng mở ngỏ, nhn xuống một khun vin cha, tru nghịch, ph-ha-điệu "chiếc ban cng ngang nhin v lễ nhn xuống cc tượng Phật trầm tư ". Ta rơi vo ci g đang được bo trước sắp sửa mất biến. Tiếng rao hng, tiếng honda sắp u tới. Mu non bộ lấp sau "thỉnh thoảng mới h ra vi nh sứ " đ vốn mong manh. V trong khng gian cn xanh tối ấy, nhịp thở một con người "hơi thở My đều đều sau tấm mn the phơ phất". Rồi ta chưa ph được vng nh sng chưa thực sng ln kia th đ lại rơi vo hương hoa, hương thời gian, hnh ảnh khng biết lm nn từ k ức hay từ một giấc mơ một khng gian hm qua

 

Mu hoa sứ nh nhẹ dng ln cng cảm gic mệt mỏi, ti định trở vo với My, bỗng cnh cửa nhỏ pha tri gần gốc cy bng kn kẹt. Một ni c vắt chiếc khăn trắng trn vai, tay xch ci chậu đi đến vi nước cạnh hn non bộ. Ti nhn sững vo mu o vải nu nổi bật cần cổ trắng, mắt tự nhin hoa ln, ti ngoảnh vo phng, hơi thở nghẹn. My đ nằm ngửa lại, một cnh tay thả lỏng bn thnh giường, ngực nng thnh thang tốc ra khỏi tấm ra xanh đậm. My, My ơi, ra coi c Ba, c Ba đ ngủ dậy đang giặt đồ trong sn. Ti gọi My rối rt, hnh như c tiếng xe gắn my của người đn ng vừa ra khỏi nh c Ba bằng ng sau, khuất hẳn tầm nhn từ chiếc ban cng nỵ Cy gn sừng sững trước ng nh c tới kỳ nở hoa, những đm bng trắng bay lng bng theo gi, lọt vo tận căn phng ti, bm trn bệ cửa. Nụ bng to, trắng trn điểm hột gn như ngực My với nm v đang phơi by bung mở. My khng dậy ra xem, My ớ di mặt vo gối, tay quờ quạng tm kiếm. My khng ra nhn c Ba v quần o trong ci chậu nhm đầy bọt x phng, mi tc c vừa gội ướt rượt đen nhnh. My vẫn thch ng c Ba những lc ấy, My cười nhy mắt, hai lm đồng tiền xoy hẳn vo, vnh mi trễ xuống. Sao chỉ một ngy m cổ xi nhiều quần lt thế hở my ? Ừ, phải trn giy phơi, ti v My cng đếm ba bốn su bảy chiếc quần nhỏ đủ mu ren rua đong đưa. C Ba dứng dậy rũ rũ mớ o quần vừa vắt. Ni c rửa mặt xong l tiếng guốc, cnh cửa nhỏ lại kn kẹt khp. C Ba đ vo nh v sắp sửa trang điểm.. 

 

Một đoạn văn linh động kỳ hoặc nn đặc, đung đưa. Những tố chất đầu ngy cn rất mỏng. Sự đung đưa của chữ mang m tiết trước khi ngữ nghĩa thực tới. V v ngữ nghĩa chưa chế ngự nn tất cả cn được nổi tri, giữa sự thing v chất gợi tnh, ngửa sấp đan bện, giao thoa. Tiếng gọi rối rt My, My ơi ( trẻ trung tnh cờ vang vọng Triu Vn Triu Vn của T ng Pha) cn đang dụ dự ở chỗ " ngực nng thnh thang tốc ra khỏi tấm ra xanh đậm"  th ta bị ko tới trước một thn gn, tới kỳ... " nụ bng to, trắng trn điểm hột gn như ngực ...".  Cy v thn, hai ẩn dụ mềm mại m cụ thể, cảm quan c thể bắt được ngay, rất trọn vẹn. Nhn sinh thu lại trong một ở thn người. Thin nhin tụ lại ở một trong cy. Cy baobab nằm giữa đất kh Phi Chu ẩn dụ nơi sinh ra con người ban đầu tối tăm nguyn sơ nguyn thủy. Cy gn của 'My Một Ngy bung nở dựng lại cả một Si Gn thơ thiếu, một qu hương thiếu nữ mười bảy, của rất ring tư m rất rộng mở. (Ẩn dụ của thơ ca vốn thế, n khởi đi từ một thế giới ring, rồi được chấp nhận, bởi số đng, để khng ni, vẫn l ẩn dụ m nghĩa th mấp mnh hiển lộ). Trong khng gian chng chập đầu ngy ấy những thơ mộng nhy mắt tinh nghịch theo di những sinh hoạt như c đ, như đ rất xưa, đ mất. Hơi thở của My nhn vật l hơi thở người nghe by giờ đang nu lấy để kiếm tm giữa những bin giới ci g huyễn dụ giữa ẩn o tnh v tnh, thing v dục, khp v mở. Tất cả ấy trong một sn vườn cha, c mặt như một ẩn dụ khc về một ốc đảo xa xi, sẽ mất, khi mai ngy trưa ln.

 

          Tnh yu, tnh yu chuyến đi xa của một thn hưu

          Qua vng ngực trắng mnh mng khng tới được

                                                         Lorca, 'Your childhood in Menton'

 

Lu lu lắm ti mới đọc được một đoạn văn thơ mộng, lạ, hm chứa lung linh những thế giới cảnh thổ như vậy. Lại l một mở truyện, l khu gay go nhất trong nghệ thuật truyện ngắn. Thơ mộng v xc tch những biểu tượng, ẩn dụ, hnh ảnh mang tnh thơ ( một ni c vắt chiếc khăn trắng trn vai gợi Xun của Hn;  tấm ra xanh đậm, gợi buổi chiều ma xun xuất viện của  Boris Pasternak). Thơ mộng trong m thanh v hương sắc của ngn ngữ: cứ xao động lin tục trong kiến trc những cu văn gối ln nhau chạy đuổi, từ một căn phng mở ra một vung sn (một vng khng gian, những đm thời gian), trn cao một khoảng vừa đủ để nhn xuống. Tnh thơ mộng cn tới từ những hm ẩn của sự mất, ph du, bng, thời gian mất bng. N bo trước sự đổ vỡ. 

 

Tiếng chung năm giờ sng như tiếng chung cha Diệu ế ( hay Linh Mụ nhỉ ?) một Nh Ca đm đợi sng ra đi khỏi một thnh phố thời những năm 60. Tiếng chung nghe lại trong một buổi sng Vn trở về, hậu chiến. Sự trng hợp thi. Nhưng My v những đau thương mất tr th 'ram rm' hiện thực như đi tay đan lt những sợi nứa của My m cơn mất tr đin loạn đi khi trn tới cứ l như từ một Di Khăn S khi My vẫn cn thanh xun đi gọi như những ca khc trữ tnh hng qun trong trưa nồng ngột muối nắng chiến tranh. Chiến tranh by giờ cũng đ l xa. N đ thuộc vo qu khứ, thuộc vo lịch sử. Nhưng đau thương khng phải chỉ trong chiến tranh. Hậu chiến mới l điểm ngậm ngi. Của những người cn lại, sống st. Những kẻ lang bạt ngoi qu hương hậu chiến ấy cũng l những kẻ sống st. Từ ngậm ngi ấy, tịch mịch đau đớn ấy, thơ ca, truyện ngắn, tiểu thuyết. Lịch sử thực ra cn rầm rộ vận hnh. Nhưng n bn ngoi thế giới hậu chiến của My. N khng cn để tới nng. Lịch sử c mặt ngoi phng tắm :

 

Vừa vặn vi nước, My ra dấu chỉ về pha cửa xua tay, đuổi ti. My tắm một mnh được chứ ?  Nng gật gật v đẩy mạnh ti ra. Lng chẳng yn, ti bật truyền hnh, đ tới giờ tin tức. Bn kia thế giới của ti đang bừng bừng si động, Gorbatchev tuyn bố perestroika,...

 

Lịch sử như thế bỏ rơi những con người thời hậu chiến của một đất nước. By giờ họ, những người sống st sau chiến tranh, chỉ c những quang gnh qu khứ. Họ c những k ức như bng ma: một đứa con đ chết, m vẫn hỏi: n đ chết chưa ? sao n khng c mặt trong thnh phố ny ?  Một người mẹ, một người đn b " cch đy hơn hai mươi năm điệu hạnh duyn dng, by giờ khun mặt lạc thần gi nua" . Những con người trong một sn khấu rồ dại, khng cn bi hng, khng cả bi thương, lạnh hơn Bretch, " My đi tc di mở tung quần o phất phới, chn bước miệng đếm một hai ba. Hng xm hai bn đổ ra, mấy người đn b xm lại m My, ko o quần cho nng. Bọn đn ng hai bn ch mắt rồi nhn nhau tủm tỉm. Lũ trẻ vỗ tay reo h". Một cảnh tuồng phi l trn một sn khấu cruel (nghiệt ng), của Artaud, Craig ( chng ta hy để tới ngn ngữ trần trụi của Mai Ninh nơi đy tương phản lm sao với đoạn khởi đầu). Người đin l một người linh hồn bị thương tch (damaged soul). Cn những người sống tỉnh to tủm tỉm cười trước người đin l g ?  Những linh hồn đ vong thn hay chỉ l sự dửng dưng khng linh hồn ? Người ta lm g ? Như trong tranh tn gio... những người đn b mang tn Maria, Magdalina,... mặc lại o cho Jsu, trong khi đm binh lnh đn ng nhn trơ vo loạn hướng.

 

Một nỗi xc động dng ln nghẹn ngực, ti luồn những ngn tay vo mi tc ngắn cn hơi ẩm, thơm mi dầu ti đ gội cho My. Ngy xưa My để tc di giống c Ba, tc một dng chảy mượt sau lưng. Ti hay nghịch cuốn quanh tay, bi thnh lọn. My ght ai sờ tc mnh nhưng với ti My lm ngơ. Ti thầm th.Tội My qu My ơi. Nng như nghe thấy, quay sang, hai tay chong qua cổ ti từ từ thả xuống rờ rẫm bờ vai rồi luồn vo sau ln o. My by giờ đẫm mi quen thuộc, mi của chnh ti.

 

Người ta tới với nhau, những con người tm lại. Tm lại linh hồn đ rơi mất, như một cch ni cũ m thực ra vẫn đng. Một trở về với-chnh-ti, hay một giao ho với ci alter ego vốn đeo đuổi như hnh với bng. Hay chỉ thuần l một cho đi, v thương xt. Hay đi xa hơn nữa: một phục hồi lại thế giới linh-hồn tnh yu. i con người! Mi l một thn sậy biết tư duy, hay một con vật chnh trị, hay một hữu thể c thức đạo đức, hay một sinh vật tnh lụy đa mang ? Một sinh vật biết xt thương v san sẻ. Một sinh vật đi khi biết ni: "ti chọn tnh yu lm biển trời" ( Mai Thảo), hay " ti l kẻ ấy quặn ln v tnh yu / I am he that aches with amorous love" ( Walt Whitman). Tnh yu biển trời quằn quại thương cảm. Tnh yu của linh hồn trn những con lộ mở.

 

Con ường Mở. Qu hương lớn rộng của Linh Hồn l con đường mở. Khng phải thin đng, hay thin thai. Khng ' ở trn cao '.  Khng cả 'bn trong'.  Linh hồn th khng ' ở trn cao ' cũng chẳng ở 'bn trong'. N l một kẻ trẩy bộ xui một con đường mở.

 

V linh hồn ti đn nhận con đường mở. Linh hồn ti gặp gỡ những linh hồn đang đi băng qua, linh hồn ấy đi cng những linh hồn trn đường. V cho một v cho tất cả, linh hồn ấy c thương cảm. Thương cảm của tnh yu, thương cảm của ght bỏ, thương cảm của ln mẫn cận kề đơn sơ; tất cả những hnh vi thương cảm tinh tế của linh hồn v lượng, từ ght bỏ xt xa nhất đến tnh yu nồng chy nhất.

 

The Open Road. The great home of the Soul is the open road. Not heaven, not paradise. Not 'above.  Not even 'within'. The soul is neither  'above nor  'within'. It is a wayfarer down the open road.

 

And my soul takes the open road. She meets the souls that are passing, she goes along with the souls that are going her way. And for one and all, she has sympathy. The sympathy of love, the sympathy of hate, the sympathy of simple proximity; all the subtle sympathizings of the incalculable soul, from the bitterest hate to passionate love.

 

D. H. Lawrence ( 'Whitman', Studies in Classic American Literature)

 

C lẽ ngoi Whitman chỉ cn Simone Weil để ni chuyện linh hồn v tnh yu con người mnh mng trời biển, tnh yu như một hiển lộ trung thực của Thương Cảm. Ti cứ nghĩ như vậy, cho tới khi đọc Hợp m trong vng sn khuất.

 

ọc v tm ra, ở truyện đầu tin ny của cuốn sch, một biển trời khc. Một Whitmanesque love trong truyện ngắn Việt Nam.

 

Trong 'My Một Ngy, một rơi vo cảnh thổ qu hương hậu chiến hoảng lạc sẽ dễ đưa người đọc tới một sự đồng ho mnh với người-kể, nhn vật mang tn Vn. Vn chứ khng phải l My. My l phần kia, nửa kia, nửa mnh mng. My l nửa ta chưa nhập được vo. D ta c thể ku ln rối rt " My My ơi", rồi để xt thương "Tội My qu My ơi"; hay khng ku g hết, chỉ nghe thi. Như nghe " từ bụng My một thứ mi nồng ngi khng định được, mi cỏ, mi x phng rẻ tiền, mi my tre hay của đất bn nắng gi ngoại ". Sự đồng ho ( vốn đ tạm thời ), sẽ dừng lại ở một thương cảm, hay khng tới cả một thương cảm. V ở cả hai dừng lại ấy, d ti c đ bắt được những hnh ảnh tinh tế nồng thắm, đau đớn, bị khuyấy động, bị đặt vấn đề (cả l như thế) th ti vẫn sẽ chưa thấy được một ci g v cng quan yếu, một missing the point. Ti vẫn chưa thấy:

 

My v Vn đều dang đi trn con lộ mở, với linh hồn của họ  .

 

Thường Qun

Melbourne

21 Nov 2000

1  Amos Oz, The Story Begins,  Vintage.