1DoiMo-amvc

1

Đội mồ

Trước mặt căn nh ẩn trong lm đất bờ ty knh Sắt, chiếc quan ti bằng gỗ th nằm trơ trọi. Mặt đất kh cằn nứt toạc vết chn những con thuở lập địa khai thin. Mặt trời trn đỉnh ngọn tre đổ một chảo lửa xuống đầu thế gian. Cạnh gốc cy sung, hai con ch th lưỡi thở hồng hộc. Đn g chi vo hng dậu cạnh gin mướp, thỉnh thoảng ku chim chiếp. Dưới nắng chang chang, hai người đn b ngồi bất động, bng đổ như ng chi xuống. Người c tuổi, mắt sưng v, miệng thỉnh thoảng lẩm bẩm một điều g. Người kia cn trẻ, đu khoảng mười su mười bảy, mặt căng cứng, mi mm lại. Chỉ c tiếng đập cnh vo ve của ruồi, của nhặng. Những con ruồi tru tri trũi to bằng đầu ngn tay chc đầu lao vo nắp quan cn đậy hờ. Nhặng xanh, bụng chấm trắng, s xuống những vũng nước vng nhợt rỉ ra từ khe gỗ, mi thối hoắc thốc ln đm xộc vo mũi.

 

Đồ Cửu từ trong nh bước ra. Đi về pha quan ti, Cửu chợt khựng lại, đưa tay bịt miệng. Ruồi, nhặng v v bay te ln. Đồ Cửu phẩy tay xua, hấp tấp đi vo, gọi con. Lt sau, Cửu cng hai đứa trẻ tuổi chạc ln chn ln mười mang ra một chiếc mn tuyn mu cho lng. Lầm l đng bốn ci cọc, ba cha con bung mn phủ chiếc quan ti. Đến bn hai người đn b, Đồ Cửu trầm giọng :

- Mẹ n với chu vo nh đi. Ngồi nắng thế ny th ốm mất!

Hai người đn b vẫn trơ trơ như tượng. Đồ Cửu lặng lẽ bước ra cổng, nhn về pha bi tha ma. Cch nh khng đầy trăm thước l mộ cha mnh. Cạnh lỗ huyệt đ đo sẵn, đất hất ln xung quanh thnh m, cuốc xẻng cn ngổn ngang. Trn trạc cy ổi gần đ, một con chim cho mo cất tiếng ru rt. N về đậu ở đấy đ hai ngy, từ khi Cửu nhận ci xc người nằm trước sn v đang đợi php chn cất. Hương tuần cng X trưởng đến căn dặn, quan Ty trn Huyện sẽ về giảo nghiệm, khng được chn ngay, phải đợi. Hết ngy thứ nhất, mi hi thối bay từ thn Bi Chu lan ra khắp vng khiến gio dn Gip Đoi đến cầu cứu Cha Xứ. Người ta kho, xc nổi trn sng Cả, vớt ln đ trương snh, phải hai ci chiếu mới bọc được mang về. Cứ xem ci o quan rộng gấp rưỡi khổ thường th đủ hiểu. Cha Xứ cũng b tay, chỉ cng gio dn đọc kinh Vực Su, rồi kinh Knh Mừng.

 

Vừa đọc Knh mừng Maria ...thốt nhin mi hi thối khng bay vo nh Chung. Khi xướng Đức Mẹ Cha Trời hương thơm tỏa ra từ tượng Đức Mẹ. Đến cu cầu cho chng ti l kẻ c tội ... th con chim cho mo trn trạc ổi bay vo đậu dưới chn tượng. Một đứa gi đồng trinh thưa với Cha Xứ rằng n đ hứng được một giọt nước mắt nhỏ từ mắt Đức Mẹ lc gio dn đồng xướng Amen. Giọt nước mắt trắng tinh đọng lại thnh một v sao bay tt tắp ln trời vo đng nửa đm. Bọn trẻ con ru rao, mỗi v sao trn trời l một giọt nước mắt Đức Mẹ.

*

 

B gi ngồi trn m đất bờ knh. Bn cạnh, một đứa b tc để chỏm, quần trắng, o trắng, đầu buộc một giải khăn s. B gi gầy g trong chiếc o thụng mu vng tươi, tc bạc phơ, miệng ngậm, mi căng như một sợi chỉ chăng ngang khun mặt cm ci. Nắng chi, sng hoa mắt. Hai b chu im lặng đưa mắt nhn về pha chiếc quan ti đ bung mn phủ quanh. Khng một ai để đến họ. Trừ Nguyễn Trường Văn. N lấy tay che mắt hấp hy nhn ln bờ knh, ngạc nhin nhưng chẳng ni g. Một cnh diều trắng từ cuối trời bay vt ln. Tiếng so diều đu đ xa đưa, vẳng lại, dập du.

 

Một đm người nhấp nh đi trn đ. Bng ai đ cao lu nghu như chực ng xuống bờ knh. Họ đi ngang m đất, nơi b gi v đứa b ngồi. B gi nhổ nước bọt. Đứa b ngước ln nhn trn trn, nhưng chẳng một ai c vẻ g để đến họ. Đằng xa, gi bỗng thốc ln xoay trn. Chiếc mn tuyn trắng phủ quan ti theo gi vờn trong khoảng khng một điệu ma lạ thường. Ruồi nhặng lại đập cnh bay, tiếng vo vo chi tai. Hai b chu đủng đỉnh đứng dậy. Lc ấy mới thấy thằng b m trong tay một con chim cho mo. Đi theo đm người, chn hai b chu đạp vo khng kh thnh những vết bước ri sng. Nguyễn Trường Văn trố mắt. N cố nhớ nhưng khng nhận được hai b chu kia l lạ hay quen. Một anh lnh khố xanh trượt chn loạng choạng sắp ng, b gi cha cy gậy ra đỡ. Anh lnh lấy lại thăng bằng, lẩm bẩm chửi.

 

Xế trưa, tiếng phng la nổi ln đầu x. L trưởng đi đầu, theo sau l thầy Thng, vị quan Ty, hai người lnh khố đỏ, cuối cng l đm hương tuần v thầy Lục-sự do quan Huyện phi đến. Cha Xứ cng thầy Tứ ra đn đon người ở đoạn giữa con đ cạnh bờ knh sắp cạn, nước nhờ nhợ trn bn trng như mu đang đng lại. Căn nh Đồ Cửu cuối chn đ thấp thong sau rặng cy xanh r. Từ xa, chiếc mn trắng bung quanh o quan nhn như một ngi mộ lt cẩm thạch im lm dưới nắng. Đn ruồi, đn nhặng vẫn vo ve bay vng, ta ln rồi văng ra tứ pha khi đm người đến gần. Mi thối lc một nồng nặc. Vị quan Ty rt chiếc mi-xoa ra bịt mũi, mặt nhăn, bước tới. Đồ Cửu nghing mnh chắp tay khẽ vi. Vị quan Ty x xồ với thầy Thng. Nhn Đồ Cửu, thầy dịch :

- ng l cha của Nguyễn Trường V?

 

Đồ Cửu gật đầu. Trn xc chết dạt vo bờ sng Cả, người ta tm được giấy ty thn c ghi tn tuổi v nơi cư ngụ, mang trnh ln huyện trước khi đem về Gip Đoi. Quan Ty lại x xồ. Thầy Thng lắng nghe, rồi hỏi :

- ng c biết Nguyễn Trường V đi đu, lm g v chết ra sao khng ?

 

Đồ Cửu lắc đầu. Quan Ty phất tay. Hai người lnh khố đỏ v một anh hương tuần quấn khăn bịt mũi bịt mồm đến ko cửa mn. Đn ruồi, đn nhặng a vo, bu lại. Quan Ty lại gần, mặt lại quay đi, nhổ ph ph rồi gập mnh nn thốc nn tho. Thầy Thng bị quan Ty x lưng đẩy vo. Nắp o quan mở ra. Thầy Thng xua tay, vội v li lại, ni x xồ với quan Ty. ng ta buột miệng Oh mon Dieu! [1]. Con chim cho mo khng biết từ đu bay tới. N ku chu cht, chao qua liệng lại khiến ruồi nhặng tản ra, nhưng rồi lại chi đầu xng vo xc người đ thối rữa.

 

Lc ấy, người đn b đứng tuổi đứng ln. B chậm ri đi từng bước. Đồ Cửu nắm nhẹ lấy vai b, ni nhỏ :

- Mẹ n, đừng !

 

B gạt tay, thốt từng tiếng, giọng lạnh băng :

- Cho ti thấy mặt con ti !

 

Người con gi ny giờ ngồi cạnh b vng ln chạy o vo nơi đặt o quan. Người ta nghe tiếng go, ối anh ơi l anh ơi, rồi c ta ng vật xuống ngất đi. C tiếng hai đứa trẻ bật miệng khc i ỉ. Cha Xứ lm dấu thnh, gh vo tai quan Ty ni nhỏ. Quan Ty gật đầu. Bấy giờ, ci xc chết tri mới được php trở về cng ct bụi.

 

*

 

B gi v đứa b trn bờ knh im lặng đứng nhn từ gc vườn. Nguyễn Trường Văn đến bn đứa b, hỏi :

- Sao my lại để đại tang ? C phải bố my đu !

 

Đứa b ngước mắt, giọng buồn b :

- Bố tao đấy !

 

B gi miệng mấp my, quết trầu ứa thnh vệt nhiễu xuống cằm, ngửa mặt ni vo thinh khng :

- Khng l bố th sao lại chết cho chng my ! R hay

 

Văn ngắt, giọng bực tức :

- Cụ ơi, anh V nh chu đ bao giờ vợ con g đu

 

B gi xua tay, nghẹn ngo :

- My th biết g ! C ai biết được

 

Đứa b vng mnh đứng dậy, go, bố ơi! bố! Nhưng hnh như chẳng ai nghe thấy tiếng go. Tất cả tiếp tục đi, đứng, khc, kẻ lạnh lng, người nghim trang. Lạ một điều l khng ai tỏ vẻ g ngạc nhin. Trong nh nắng mỗi lc một chi chan, b gi v đứa b nha dần vo sắc cầu vồng từ pha chn trời ngt mắt. Văn giụi mắt. Tai vẫn văng vẳng tiếng khc v tiếng gọi bố, Văn thấy b gi v đứa b lượn vo những sợi khi bay từ đầu b nhang ai đ cắm trn mặt đất.

Con cho mo cắm đầu lao vo lỗ huyệt khi vố đất đầu tin ro ro rơi trn o quan chn Nguyễn Trường V. Lc đ, chớp lo sng nho chn trời. Cha Xứ dng dạc, ơn Thin Cha trn trời, cho sống cho chết, quyền lực v bin. Tiếng ầm đục vỡ khoảng khng chợt đổ sập xuống. Cơn ging thổi tốc những vm cy rạp mnh oằn oại; lt sau mưa o xuống trắng xo bi tha ma hiu quạnh. Đồ Cửu vuốt nước mưa trn mặt, miệng giục lấp đất. Những nht xẻng vung ln vội v. Hai tay Đồ Cửu nhấn ln nấm mồ mới đắp cy thnh gi bằng gỗ sơn trắng, mn qu cuối cng nh Chung x Đoi gửi đến một Kit hữu về nước Cha. Cha Xứ lm dấu thnh rồi chậm ri bước về pha b Đồ v người con gi cn phủ phục dưới đất.

 

Người con gi lăn vo quan ti trước khi hạ huyệt tn Xoan, con gi t b Ph, nằng nặc xin với vợ chồng Đồ Cửu cho cht khăn để tang người qu cố. Đồ Cửu khng nỡ ni khng, cũng khng nỡ ni c. Dẫu đ gắm gh, nhưng Xoan v V đ cưới hỏi g đu. Xoan nắm tay ng, khc :

- Con lạy cha, cha cho con lm vợ anh ấy, sống cũng như chết, nghĩa tử l nghĩa tận.

 

B Đ khẽ gật, miệng sụt sịt, đưa tay ln chi nước mắt. Đồ Cửu cht vnh khăn trắng ln đầu Xoan, biết mnh vừa chn đời một đứa con gi. Giọng chua xt, ng thở di :

- Từ nay, con l du nh ny !

 

Xoan sụp xuống lạy. B Đồ m Xoan đỡ dậy, vẫn khng một lời, mắt nhn trừng trừng vo lỗ huyệt.

 

*

 

Sau khi chn cất V, b Đồ kiệt sức, nằm liệt giường liệt chiếu. Đồ Cửu đau đớn trong bụng nhưng bề ngoi bnh tĩnh tiếp những người đến viếng. C kẻ phao ln V rủ đồng bọn đi ăn cướp. C người đồn rằng V đ nổi nghĩa qun đnh Php. X Đoi chia lm hai phe, phe no cũng c chứng cớ, nhưng khng một ai cậy được răng Đồ Cửu. Lạnh lng, Cửu nhắc lại chỉ một cu, ti khng biết !

 

Ba ngy sau, Xoan xin php đo qua nh mnh thu xếp rồi về lm du để trọn phận vợ ga của ci xc chết đ vi su chn chặt. Người xấu miệng trong x th tho, con b n c chửa, th l lấy người chết cn hơn l bị gọt đầu bi vi. Xoan nghe, nhếch miệng cười khỉnh, khng h răng. Chỉ khi b Đồ hỏi, Xoan mới lẳng lặng lắc đầu, nước mắt ứa ra. B Đồ nắm tay Xoan thủ thỉ :

- Mẹ mất đứa con trai, nhưng ơn Cha, lại được đứa con du. Chỉ c điều l thương cho con chẳng được như vợ như chồng người ta. Con như con gi thy mẹ, ở đy được lc no th ở, khi muốn về nh mẹ con, con cứ vềSau ny d c thế noth con vẫn cứ l con gi nh họ Nguyễn ny!

 

Nghe b Đồ ni, Xoan động lng ứa nước mắt. Dẫu chẳng sắc nước hương trời nhưng nng cũng xinh đẹp, lại ht dặm nổi tiếng khắp một huyện Hưng Nguyn, cứ lẽ thường th chẳng c l g để nng suốt một đời phải chung thủy tiết trinh với một ci bng ma. Nắm tay b Đồ, Xoan nhẹ nhng thưa :

- Con đ pht nguyện với Đức Mẹ l suốt đời con chỉ c anh con l chồngMẹ đừng suy nghĩ chi thm cho nhọc lng cả mẹ lẫn con

 

B cng trang điểm m hồng răng đen, Xoan nghĩ thầm, cũng c năm bẩy đường. Đm đm Xoan nằm trn chiếc trng xưa V đ từng nằm, gối trn chiếc gối V đ từng gối, đắp tấm chăn đơn V đ từng đắp. Nghe tiếng mọt kọt kẹt, p mặt tm hơi, Xoan thiếp đi, v V vẫn đ, m ấp vuốt ve, th thầm to nhỏ với nng những cu ht đm nao. Đm hm ấy l đm hai đứa trốn ra bờ knh Sắt, trước ngy V ln đường voVinh. Chớm thu, gi se se mơn trớn. Dưới nh trăng non lấp lnh, những thửa ruộng mạ mới trổ mu xanh mơ huyền ảo. Nhn vo mắt Xoan, V u yếm đọc, Trăng vng trăng bạc trn cao, hỏi em biết nh trăng no của em? Khc khch cười, Xoan lẳng lơ, đối, Trăng no chẳng mọc về đm. Xin chng mở cửa em đem trăng vo. V lẳng lặng m lấy vai Xoan. Cuối tầm mắt l nghĩa địa x Đoi, nh ln tinh yếu ớt chập chờn bay lượn những linh hồn cn thao thức. Xoan thở di anh đi Tết mới lại về nhỉ? V khng đp, tay gh lấy Xoan. Nhn lơ đng ln trời, Xoan hỏi Học xong anh lm g? . V ngỡ ngng. Chnh cu ny, người bạn ch thiết của V l Nguyễn Hữu Loan cũng đ hỏi h vừa qua. Lm g? Thnh ng Thng, ng Phn? Tệ hơn, ng K ga xe lửa? Chẳng nhẽ tương lai lũ chng mnh, Hữu Loan than, lại chỉ l lm đầy tớ cho người ta sai! Nhn Xoan, V thở di ... anh cũng chưa biết. Xoan muốn anh lm g ? Lắc đầu, Xoan ứ hự rồi bảo muốn lm g th lm, miễn cứ gần nhau l đủ. Nắm tay V, nng đưa ln miệng, hn dịu dng rồi h răng cắn nh nhẹ vo đầu những ngn tay sần si mạnh bạo. V xoay người Xoan, nhn vo khun mặt nng sng ln dưới nh trăng, tay vuốt nhẹ bờ mi. Xoan ngả đầu rc vo lng V, mặc cho V th tay giựt giải yếm, mn m hai đầu v căng mọng, cong ln nưng nức sức sống chỉ chực bật ra ngoi thn xc. Xoan nng như phải bỏng, chu thn ứa bốc ln một mi hương hoi nồng như mi sữa. Khng km lại được, Xoan cất tiếng rn, m nghiến lấy đầu V ko. Ngoạm vo bầu v Xoan, V mơn trớn, h mồm p vo b mớm như một đứa trẻ thơ tm thấy sữa nguồn, sữa nui nấng, sữa mến yu biến ci thế giới đơn lẻ thnh đi, thnh lứa. By giờ, lạy Cha lng lnh, V vẫn đấy. Trong chăn gối c hơi c mi V, chng vẫn đm đm ngậm đầu v Xoan, vẫn vuốt ve, vẫn thầm th những cu ht dặm, những lời yu thương. Xoan vẫn biến thnh chất lỏng bốc mi sữa thần tin, tiếp tục hưởng n phc của thứ khoi lạc huyền diệu khng cần một V bằng da bằng thịt, nhưng chỉ một V trong tm tưởng của Xoan, l đủ. B Đồ thnh lnh cất tiếng ho khan. Xoan vội vng rt nước bưng lại. B nhấp, dằn cơn ho, nhỏ nhẻ :

- Xoan ny, b Ph mẹ con cũng c tuổi. Lc no con muốn th con cứ về thăm nom mẹ con, con nhM lạ lắm cơ, đm hm kia mẹ mơ thấy thằng V. N c vẻ vui lắm, chẳng buồn rầu cht no! Thế l sao, hả?

 

*

Nhận trt huyện đi, sng sớm Đồ Cửu cng Văn ln đường. Đến qu ngọ, hai cha con mới đến cng đường huyện Hưng Nguyn. Quan Huyện, vốn cũng l lớp khoa bảng xứ Nghệ, gọi Đồ Cửu vo. Nhn Đồ Cửu vi cho, Quan Huyện phất tay, gằn giọng :

- Bc c biết con bc n lm g khng ?

 

Đồ Cửu lắc đầu.

- N cầm đầu một bọn đầu tru mặt ngựa, cướp đồn Nam Đn, giết chết Đội Ty Lama v ng Cai

 

Đồ Cửu vẫn im lặng. Quan Huyện vỗ n :

- Ti với bc vốn tnh đồng mn, cng đeo đuổi chữ nghĩa Thnh hiền, nn nể tnh mới ni thẳng với bc, tội ny l tội trọng, lin lụy đến cả gia đnh Trn Nam Đn, người ta đ thu thập chứng cớ, khng chối vo đu được!

 

Đồ Cửu chắp tay, trầm tĩnh :

- Bẩm quan lớn, con dại ci mang đ đnh. Nhưng điều duy nhất ti biết, l xc con ti tri sng, Huyện cho mang về chn cất. Cn n lm g, chết thế no, ti khng hay biết g hết

 

Quan Huyện cha ra một mảnh giấy cho Đồ Cửu. Đồ Cửu chăm ch nhn, đưa lại, thủng thỉnh :

- Tờ truyền đơn ny h ho quang phục đất nước của Tn Việt đảng th dnh dng g đến con ti ?

- Con bc lm giặc !

- Lm sao ti biết được. Chứng cớ thế no, bẩm quan lớn ?

 

Quan Huyện cười nhạt vẫy tay. Một người mặc o di, đầu đội khăn, vội vng tiến đến bn, đầu gh xuống nghe Quan Huyện th tho. Đứng ln, Quan Huyện đi ngang Đồ Cửu, ngừng lại qut :

- C sao th khai cho thật, sẽ c cơ m giảm khinh, nghe chưa !

 

Đồ Cửu ngước ln, nghe Quan Huyện hừ to một tiếng rồi quy quả đi thẳng. Thầy K lục khăn đng o di lc đ mới vẫy Đồ Cửu. Theo chn thầy, Đồ Cửu lẳng lặng bước, hai bn l hai tn lnh khố xanh. Đi qua một khoảnh sn, họ tới giy nh tạm giam bọn trộm cắp bị bắt. Đẩy Đồ Cửu vo một căn phng kh rộng, thầy K bảo ngồi đợi. Lt sau, thầy ra với một mụ đn b v một người đn ng mặt mũi ti nhợt, tay cứ đưa ln gi tai. Thầy gọi. Người đn b bước đến trước mặt.

- Nh chị c mặt ở tại Nam Đn ngy giặc đến cướp khng ?

 

Người đn b gật đầu.

- Bọn chng n độ bao nhiu người ?

- Bẩm thầy, đng lắm, dễ đến năm, bảy chục.

- Hừ, chị c biết thằng no l thằng cầm đầu khng ?

- Dạ c Ci thằng cao lớn c ru, tay sch m tấu.

- Tn n l g ?

- Bẩm thầy, l V ?

- Sao nh chị biết l V

 

Người đn b lấm lt nhn người đn ng mặt ti nhợt, l nh :

- Dạ, nh chu nghe long thong người ta gọi thế

 

Thầy K quay sang người đn ng :

- Cn nh anh, anh l nghĩa dũng Nam Đn, lại l người x Đoi, anh biết mặt Nguyễn Trường V ?

 

Người đn ng gật rồi lại đưa tay ln gi tai. Đồ Cửu nhận ra đ l thằng Chắt, con nh Cả Hoạt ở cuối x. Thầy K hỏi tiếp :

- Mấy hm giặc cướp trại, anh ở đu ?

- Bẩm thầy, nh chu ở Nam Đn

- Lc trại bị giặc đến cướp, anh c trong trại khng ?

- Dạ bẩm thầy, khng !

- Ba ngy trại bị giặc chiếm, anh c vo trại khng ?

- Dạ bẩm khng, nh chu sợ lụy, dm đu ho lnh

- Hừm thế lm sao anh lại bảo Nguyễn Trường V lm giặc, thậm ch V l thủ lnh bọn giặc ?

 

Người đn ng tay xoa vo nhau, miệng l nh điều g khng ai nghe hiểu. Thầy K vuốt ria mp, hắng giọng :

- Nh anh biết V lm giặc, sao khng bo cho Huyện biết ngay m lại đợi đến mươi hm sau khi c ci xc tri sng ko vo bờ, biết l xc Nguyễn Trường V rồi, th nh anh mới đến Huyện khai bẩm. C phải v ci khoản hai mươi đồng tiền thưởng khng ?

 

Người đn ng đưa tay gi đầu :

- Bẩm thầy, nh chu thề, trn c trời dưới c đất chứng gim cho, l

 

Thầy K qut ngang :

- Thi, thề bồi lm g! Đừng lm mất thời giờ nữa! Thế nh anh c tận mặt thấy Nguyễn Trường V giết Quan đội Lama v ng Cai khng ?

 

Người đn ng lắc đầu. Trừng mắt, thầy K ra lệnh phạt những kẻ co gian mỗi người mười ho. Người đn b lc đ mới nước mắt nước mũi, tay xỉa xi vo mặt người đn ng, tru tro :

- My lại xui dại xui khn lm khổ b rồi

 

Đồ Cửu dắt Văn ra khỏi cng trường như một ci bng. Trn đường về, khi hai cha con đi đến bờ đ sng Cả th một người xưng l người nh của Quan Huyện đ đứng chờ. Người ấy ci cho, tay đưa ln một ci gi, miệng thưa :

- Đy l qu của b nh con gửi b nh, trong lc tang ma ny !

 

*

 

Đm hm ấy, trời oi như chực mưa, khng my khng gi. Trăng t m phủ xuống x Đoi một mu vng nhợt nhạt. Đầu giờ Tuất, tiếng ch sủa lu lu quấy ph thế gian đang chực lắng vo ci tịch mịch . Gian bn cạnh, hai thằng b đ ngủ yn. Đồ Cửu trằn trọc, vn mng quơ tay tm điếu. Lẳng lặng v thuốc lo bỏ vo n, ng chm đm rồi rt sng sọc. Ngả người ra sau, ng lim dim ph khi, mơ mng nghĩ đến những người bạn thiết đ từng chia nhau đắng cay. Phan Bội Chu, hiệu So Nam, đậu Giải Nguyn năm Canh T, tc giả của Lưu Cầu huyết lệ tn thư vang vọng một thời, bằng hữu thường gọi l Giải San. Cũng xứ Nghệ, Giải San l bạn Đồ Cửu từ thuở thiếu nin, chung việc sch đn v nhất l cng đam m ht v, ht dặm. Theo gương cha l Nguyễn Trường Tộ, Cửu khng đi thi, học thng chữ Php v La-tanh với cc linh mục Kit nhưng đồng thời cũng trau dồi kinh sử v nổi tiếng l chữ nghĩa thm su. Khi San khởi sướng phương sch m X, lập hội kn lấy đấu tranh vũ trang l phương tiện ginh độc lập, Cửu tham gia tổ chức Quang Phục trong địa hạt Nghệ-Tĩnh. Thuở V ln su, lnh Khố Đỏ thnh lnh đột nhập Gip Đoi một buổi sng tinh mơ. G gy chưa hết tiếng, từ đầu thn chn người nện trn đất thnh thịch. Ch sủa. Rồi bọn hương dng cất tiếng gọi Đồ Cửu ra đầu th. Chng x vo đạp cửa, tay gio tay mc, sừng sộ dọa nạt. Ngoi cửa, tn Đội Martinet chỉ huy lnh đứng sừng sững, ria ghếch trn mp, tay rt khẩu sng lục ra thị uy. Đồ Cửu chỉ kịp mặc vội ci quần th bị hai tn lnh p vo, một tn bẻ quặt tay, tn kia chẹn lấy họng. Martinet hỏi :

- Nhn kỹ xem c phải l Cửu khng?

 

Tay lm chỉ điểm cho đội lnh đến gần nhn vo mặt Cửu, rồi quay về pha thầy thng ngn gật đầu. Lc ấy Martinet mới bước qua bậc cửa vo nh. B Đồ đ dậy, tc xổ tung, mặt mũi hốt hoảng. Chạy ra phục xuống đất lậy như tế sao, miệng ku Cha ti, b đưa hai tay ra nắm lấy o chồng giằng lại. Martinet đến gần, tay g nng sng vo đầu Cửu, cao giọng :

- Th ra my định lm loạn ?

Cửu đp, bằng tiếng Php :

- Mon Sergent[2], ng c bằng chứng g m bảo ti lm loạn?

 

Martinet ngạc nhin khựng lại. Hắn khng ngờ ci thằng nhaqu[3] trước mặt ni được ngn ngữ của hắn. N lại hoạnh họe bằng chứng, cứ như l đm cư dn đất bảo hộ cũng c ci thứ quyền m chỉ người dn gốc chnh Php mới dm đi hỏi. Martinet c cảm tưởng khng thể để những thằng nhaqu thế ny thch thức mnh. Hắn cười khẩy, rồi bất ngờ quay tay đập ci bng sng vo mặt Đồ Cửu, miệng gằn :

-Bằng chứng đy!

 

Cửu tht ln đau đớn. Lc đ sợ qu, V hả họng buột ra thứ m thanh bức bch của những con th đường cng. N nhe răng, hai tay co vo khoảng khng, chn giậm bnh bạch. B Đồ thất thanh go, tay cuống qut lau những giọt mu từ g m Cửu chảy thnh giọt loang lổ trn mặt, miệng lại van xin Cha lng lnh cứu gip. Lnh li Cửu ra ngoi, b lăn xả vo tm lấy chồng giằng lại. Martinet chẳng ni chẳng rằng, th cnh tay hộ php nhấc b Đồ đẩy về pha sau. B lại xng ln. Merde! Martinet qut. Hắn co chn đạp thẳng vo ngực b Đồ. B hự ln một tiếng, ng vật ra sau, mắt dại đi, miệng si bọt. V r ln, lao vo m lấy mẹ. V cứ thế, V r cho đến khi ngất đi v kiệt lực.

 

Khủng bố của thực dn Php khiến lin lạc giữa San v Cửu thưa thớt đi, v sau, Giải San tm được đường sang Nhật. Thời gian bị t, Cửu ngẫm nghĩ về phương sch m X, thấy những bất cập, v dần dần gần gũi với phương sch Minh X của Phan Chu Trinh, hiệu l Ty Hồ, người Tam Kỳ, đỗ Ph Bảng năm Tn Sửu. Trinh cho rằng con đường bạo động vừa thiếu thực tế vừa lại lỗi thời. Đề xướng chấn dn kh, hưng dn tr, hậu dn sinh, Trinh lập Đng Kinh Nghĩa Thục, chủ trương đấu tranh hợp php, đi hỏi cải cch từng bước dn tr dn sinh. Đnh động về tnh trạng suy đồi của đời sống tinh thần trong nước, Trinh cho rằng ở hon cảnh dn tr thời bấy giờ, khng canh tn th c độc lập cũng v nghĩa. Treo ấn từ quan, Trinh ra khỏi vng cương tỏa của triều đnh Huế, xuất bản bo cổ động canh tn. Sau vụ dn biến ở Trung Kỳ năm 1908, Trinh bị kết tội đ xi giục chống ph nh nước Bảo Hộ v bị đy ra Cn Đảo. Nhờ sự

can thiệp của những người Php trong Lin Minh Nhn Quyền, ng được trả tự do. Sang Php năm 1911, Trinh cng Phan Văn Trường lm hết kiến nghị ny sang kiến nghị khc gửi Chnh phủ Bảo Hộ, Nội Cc v Quốc Hội Php Thnh lập hội Đồng Bo Thn i tại Paris, Trinh tiếp tục đi độc lập, giải ch n lệ thực dn qua đấu tranh chnh trị v ngoại giao, rồi lại bị bắt cầm t ở Php. Được thả, Trinh về nước năm 1925, chn thng sau th chết, khắp nơi lm lễ truy điệu mặc dầu Nh Nước bảo hộ ngăn chặn. Dạo trước Tết, học sinh trường Vinh biểu tnh trong dịp truy điệu Phan Chu Trinh bị đn p thẳng tay. Nh nước bảo hộ đ khng ngần ngại hạ lệnh bắn vo họ, bắt giam những kẻ cầm đầu, v sau rồi đuổi học một số người tham gia cuộc biểu tnh. V trốn về nh, mặt mũi thm tm. Chỉ nhn bộ dạng, Đồ Cửu đon được những thi thc trong lng con. V đi đi lại lại, khi cau c, lc trầm ngm, mm mi nhn về pha giải ni xanh lơ cuối tầm mắt. Đồ Cửu trầm ngm, lẳng lặng g nhẹ tay xuống mặt phản. Mi tc chớm bạc xa cạnh những nt nhăn đui con mắt, Đồ Cửu trạnh lng nhớ người bạn vừa mới vừa vĩnh biệt ci đời sau bao nhiu năm vo t ra khm. Chiu một ngụm tr, Đồ Cửu nhn V, chậm ri :

- Sau vụ biểu tnh ở Vinh vừa rồi, cc anh định lm g ?

 

Khng thấy V tỏ thi độ, Đồ Cửu hạ giọng :

- Anh biết đấy, bc Giải San bị bắt ở Thượng Hải, nay đang bị Ty n quản thc ở Huế. Kinh nghiệm cụ Phan Đnh Phng, cụ Đề Thm... cho thấy r chuyện tự lực dấy qun chống Php khng thể thnh cng nn bc mới bn ba đng du để cầu viện. Rt cục cả Nhật Bản lẫn Trung Hoa đều kiểu ni trăm voi nhưng chẳng c lấy một bt nước so

V ngước ln. Giấu hoang mang, V c vẫn giữ vẻ lầm l, nhn cha, chờ đợi. Đồ Cửu vươn tay với bt nước ch xanh, đưa ln miệng uống, rồi nhỏ nhẹ :

- Cha cng anh vo Kinh thăm bc Giải San. Anh hầu chuyện bc v cha, nghe được ci g th nghe, hiểu được ci g th hiểu!

 

*

 

Hai cha con Đồ Cửu vo Huế. Viện tnh đồng học v đồng hương, Đồ Cửu xin đến thăm Giải San, phải đợi suốt một tuần mới được php. Lc ấy, Giải San bị quản thc trong một căn nh ba gian trn bến Ngự, trng gi hẳn đi, tc bạc, ru cũng bạc, mắt hấp hy sau trng knh trắng. Nhn bạn, Đồ Cửu trạnh lng. Niềm thương mến v cảm phục khiến Đồ Cửu qun ci tnh thế c mật thm kềm kẹp, m lấy bạn, nghẹn ngo :

- Bc cn đy l ti mừng lắm !

 

Đẩy Giải San li lại, Đồ Cửu ngắm rồi thốt :

- Người cn, tc bạc, ci ru bạc

 

Giải San cười xa, đối :

- Ch giữ, đn xanh, sng ni xanh.

 

Cuộc hn huyn vui vẻ diễn ra dưới mắt một nhn vin mật thm được phi đến canh chừng. Giải San lm như hắn khng c đấy, nhn V, cười :

- Trưởng nam nh họ Nguyễn ở Gip Đoi đấy phỏng?

 

Cửu đp thay con :

- Ngy bc đi, n mới sanh! V một ci, n sắp trưởng thnh, đến cho bc, nhn dịp học hỏi mong nn người.

 

Giọng c chớm buồn, Giải San đp :

- Con chim gi gẫy cnh, lm sao dạy cho con chim non bay ?

 

V ci đầu, chắp tay thưa :

- Bẩm bc, chim bay l do tự nhin. Vả lại, tiếng đập cnh của con chim đầu đn vẫn đnh động được đất trời

 

Mỉm cười, Giải San ng chăm chăm vo mặt V, buột miệng :

- Nếu tre gi m c ngay măng mọc th việc g phải lo. Chỉ sợ lệch đường chim bay, định một đằng lại về một nẻo.

 

Giải San ngậm ngi kể về kẻ mới khuất mặt. Th ra chnh San đ lo cho Phan Chu Trinh đi Nhật. Họ phối hợp với nhau, rằng một mặt San cứ tm sch giải phng bằng v trang bạo động, mặt kia Trinh tiếp tục h ho đi cải cch dn tr dn sinh, hai bn mở hai mặt trận ty trường hợp m hnh động, gặp thời cơ th lin kết với nhau. Giải San cho biết kết hợp đấu tranh chnh trị v v trang để giải phng những dn tộc nhược tiểu bị p bức hiện nay được Đệ Tam Quốc Tế Cộng Sản hỗ trợ. Đồ Cửu hỏi :

- Nhưng hỗ trợ như thế th với điều kiện g ?

 

San đp :

- Th người ta bảotheo tinh thần Quốc Tế V Sản, lm Cch Mạng Thế Giới, đưa mọi x hội ln Đại Đồng

 

San giảng giải rằng qu trnh vận động x hội qua hnh thi đấu tranh giai cấp l tất yếu v sẽ cải tạo tới gốc rễ tập hợp những quan hệ sản xuất. Ni đến đấy, mắt sng ln, San nắm tay :

- Cng thời cơ Cch Mạng ấy, ta lợi dụng vng ln để ginh độc lập v giải phng dn tộc khỏi ci ch thực dn Php.

 

San tiếp tục giảng giải luận thuyết đấu tranh giai cấp. Chỉ khi đề cập

đến vai tr tin phong của cng nhn, Đồ Cửu mới buột miệng :

- Nước ta lm g c giai cấp cng nhn ? Muốn c, phải qua giai đoạn tư bản, c sản xuất cng nghiệp, th mới đng l thuyết chứ!

 

Giải San chp miệng:

- Đnh rằng thếNhưng muốn ginh độc lập m chỉ tự lực th khng xong. Hiện chỉ c Đệ tam Quốc Tế l c đường lối r rệt ủng hộ những nước bị p bức. Hội -tế- tập hợp người Nhật v người Tu tiến bộ gy thế lin hon ỷ dốc với ta để cng nhau đuổi bọn Ty dương. Vận hội đ c cơ khai mở

 

Thở nhẹ, San ni như than :

- thời gian cứ qua, m ti th gi mất rồi ! Một đời ti bươn trải cũng chỉ v độc lập. R họng cầu viện Đng Kinh rồi Trng Khnh m no c xong...

 

Giải San ngưng ni, tay với ly nước, nhn ra khu vườn ngập nắng rồi lẩm bẩm :

- Nay thn mnh vo vng cầm tỏa, v Ty Hồ th đ la ci ci ny, để lại bao nhiu dang dở...

Nhn người bạn gi đ suốt một đời bn ba, lng chng xuống, Đồ Cửu nhẹ nhng :

- Nhưng thế no l độc lập ? Ngy nay, ci xu thế tương quan trn thế giới ny ...

 

Khot tay, San chặn, giọng thnh lnh quyết liệt :

- Ginh độc lập trước mắt l cuộc chiến ginh quyền lm chủ để khng bị bọn thực dn bc lột v sai khiến như n lệ

- Đ đnh, nhưng ginh rồi th phải giữ độc lập. Như vậy, thắng hay thua ty vo con người sau cuộc chiến đ sẽ định hnh thế no v lm người ra sao. Giữ được độc lập, phải c kiến thức v c kỹ thuật tn tiến Nghĩa l phải mạnh ln v cố m bắt cho kịp những kẻ c khả năng xm lăng ta. Ta yếu, ta lại l thứ mồi ngon cho chng. V thế, đưa dn tr đi ln l điều kiện đủ để cuộc đấu tranh ginh độc lập c nghĩa...

 

Đồ Cửu nhn V, giọng d hỏi :

- Dn ta vừa mất một Ty Hồ v giờ đy l lc phải c thm năm, bảy Ty Hồ khc!

 

Hiểu cha muốn biết mnh, V mm mi. Hnh ảnh mặt cha dập nt mu me, v mẹ miệng si bọt ng sng soi trn nền nh thuở no bỗng dưng hiện ra nguyền rủa. Bao nhiu năm sau, V thỉnh thoảng vẫn nằm mơ thấy Martinet. Trong mơ, c những lần chng đạp hắn, băm vằm hắn, thậm ch c cả một lần chng xẻ thịt hắn ra rồi bốc ln ăn với con Cn, con ch nhỏ lẽo đẽo theo chng khắp thn. Mu hừng hực bốc ln mặt, V cố tự kiềm chế, đp :

- Bẩm bc, thưa cha nhưng vẫn cần thm những tiếng bom Sa Điện, v hng chục hng trăm Phạm Hồng Thi để khơi dậy hồn thing sng ni, đnh thức lương tri, v chấn động tim gan những kẻ lang chạ đnh đĩ với qun ngoại xm !

 

Nhn V, Đồ Cửu lặng thinh, biết mnh khng thay đổi được con. Ngửng mặt nhn trời, Đồ Cửu buồn b, hỏi V :

- Cứ cho l cc anh ginh độc lập v đnh đuổi được bọn thực dn đi. Nhưng sau đấy, cc anh tạo ra g? Một ng vua mới ? Một Triều đnh mới v cc ng quan tn thời? Hay một x hội mới ? Dn ta đa phần l nng dn. Cc anh mang lại được g cho những người chn lấm tay bn, đ mới l vấn đề!

 

V im lặng. Nhưng cu cha hỏi vang vọng trong tm hồn V suốt một đời.

*

 

Đồ Cửu thnh lnh bị tiếng m đnh thức giữa đm. Nghe tiếng chn rậm rịch bn ngoi, ng bật dậy. B Đồ ở gian bn chm ngọn đn lạc, lục đục khuơ chn tm guốc. Ch trong x tru ln sủa, rồi tiếng g cửa. Mở ra, đm lnh khố xanh lố nhố đứng. Cai Thn bước vo cho Đồ Cửu rồi hỏi :

- Thầy c nghe tiếng động tịnh g khng ? Bọn phiến hnh như c đứa về x ta !

 

Nhn Đồ Cửu lắc đầu, cai Thn vi, tay vẫy lnh tiếp tục cuộc lng sục. Ch ở cuối thn ku ăng ẳng. Dăm ba ngọn đn lạc thắp ln, v lc trăng chnh chếch qu đầu, đm lnh v hương tuần ko nhau trở về điếm canh. B Đồ đun nước, bng in ln vch đất cm xuống mang nặng nỗi đau của người mẹ vừa mất con. B thở di, nhn một nhm tr bỏ vo tch nước. Đồ Cửu im lặng nhn vợ, khẽ bảo, mẹ n đi nằm đi. ng vừa dứt lời, b Đồ bưng mặt, ấm ức. Mẹ n kho lại đnh thức hai đứa b đấy, Đồ Cửu thốt ln, buồn b. Hai vợ chồng ngồi, khng ai nhn ai cho đến lc tờ mờ sng.

 

Khi g đầu cất tiếng gy, thy Su ở nh Chung đến g cửa. Cha Xứ nhắn mời Đồ Cửu ln ăn cơm trưa. Thy Su tần ngần :

- Chủng sinh gửi lời chia buồn cng gia đnh, v đ cng nhau cầu nguyện cho người được về nước Cha.

 

Đồ Cửu ln đường đến nh Chung khi mặt trời vừa cao qu hai so. Chn bước, Cửu ngẫm nghĩ, tai ương sẽ cn nhiều. Thực dn p bức, bc lột phu phen, chăm chăm cướp đoạt ti nguyn, lại hống hch khinh thị đm nh nho thất thế. Giải San trương ngọn cờ Cần Vương, ph Cường Để cốt để cầu ngoại viện từ Nhật Bản, thất bại nn phải quay sang cậy cạnh Trung Hoa. Nhưng chẳng phải Giải San muốn hưng chấn chế độ qun chủ. Chnh Đồ Cửu l kẻ đ chp lại sch của Rousseau, của Montesquieu do ng mnh l Nguyễn Quốc Thư dịch từ thời Minh Mạng cho Giải San đọc trước khi Tn Thư được phổ biến bn Trung Hoa thời Cch Mạng Tn Hợi. V chnh Giải San đ chuyển lại những sch ấy cho Phan Ty Hồ rồi mới bn ba qua Nhật hơn hai mươi năm trước. Qua chuyến đi thăm Giải San ở bến Ngự, Đồ Cửu hiểu San v Trinh lập hai mặt trận theo thế ỷ dốc tương trợ cho nhau. Nay, San bị quản chế, ho kiếp con chim chỉ được bay trong ba gian nh bn dng sng Hương. Cn giấc mơ ho hon nhằm tạo thời cơ để cải cch dn tr dn sinh th phải chăng đ đng quan hạ huyệt hệt như khi người ta mới đy lấp đất chn Ty Hồ?

 

Đồ Cửu ngước mắt nhn ln đm my trắng lững lờ trong bầu trời trơ l. Cha ơi, kẻ ti Cha đy đ gi mất rồi m bao nhiu chuyện cn dang dở. Lm thế no cho tư tưởng dn quyền bm rễ vo ci x hội An Nam nghn năm nay bị tam cương, ngũ thường ngấm vo đến xương đến tủy ? Tề Nhn Thế Đạo, cuốn sch cố tổ Cửu l Nguyễn Trọng Thức thời Ty Sơn khởi bin, đến Quốc Thư th sao chp thm một t về tinh thần luật php theo Montesquieu, v sau ny, Cửu khng biết v lẽ g Nguyễn Trường Tộ lại khng tiếp tục. Tề Nhn, l ai cũng như ai. Chỉ ni thế, mấy người nghe cho thủng khi họ mở miệng ra l qun sư phụ. Cố tổ kể lại, khi người Ty Dương phẩm bnh, họ cho rằng x hội An Nam chỉ l một bầy cừu c thứ bậc ! By giờ, ph ci thứ bậc đ từ cơ sở no? V từ đu ? Ph gia đnh? Khng ! Ph l ph ci tinh thần gia trưởng, p đặt từ trn xuống dưới, khng cho bất cứ ai tự do ni ln những điều mnh suy nghĩ. Ph lng, ph x ? Khng! Ph l ph ci cơ cấu chức quyền, mua sắc bn phẩm, tạo ra một lũ cường ho c b với những thứ lệ lng n dịch con người. Như thế, ta vừa ph những thứ truyền thống lạc hậu cản bước tiến thủ, ta vừa đồng thời lại phải đnh đuổi thực dn. Kẻ th ny thm hiểm, c qun đội, c kỹ thuật, nắm kinh tế, ti nguyn, v nay tm cch chi phối cả văn ha. Dồn ta vo ci thế ng Ngh, ng Cống cũng nằm co  để cho bọn thất phu dưới sn ngỏng đầu rồng trong khi trn trướng cao b đầm cong đt vịt, bọn xm lăng đ tước sạch vai tr v địa vị của tầng lớp cựu học. Nay, chng dẹp thi cử, bỏ chữ Hn thay bằng chữ Quốc Ngữ, khiến lớp cựu tro mất lun khả năng quảng b tri thức, khng cn mảy may ảnh hưởng g đến lũ con em trong tương lai. X hội đang hnh thnh một tầng lớp tn học, từng bước chặt đứt với qu khứ. Nhưng họ đi đu ? Họ về đu ?

 

Lnh Ty đ nổ sng gy thương tch cho đm học sinh trường Vinh trong tang lễ Ty Hồ, sau lại lng bắt bỏ t một số. Nhn nh lửa to ln trong mắt V thuở đ, Đồ Cửu biết con mnh v những kẻ đồng trang lứa đ bị đẩy đến chn tường. Cu hỏi Cửu đặt ra dạo nọ ở nh Giải San, V khng trả lời được ngay, nhưng sau V thưa, by giờ l lc phải hnh động. Đồ Cửu hiểu V ni g, hỏi theo lẽ đng sai, bao nhiu phần trăm đng th hnh động. Bao nhiu phần trăm sai th chờ, sửa soạn v đợi thời. V nghiến răng, năm mươi phần trăm đng l đủ để hnh động. Nghe con ni, Đồ Cửu chua xt than, đại sự chứ c phải l chuyện may rủi đu ! Cứ sai ba mươi phần trăm m lm, th chỉ l manh động!

 

Đến thềm nh Chung lc no khng hay, Đồ Cửu vuốt lại o, sửa lại khăn rồi đi về pha Chủng viện. Cha Xứ nắm tay, li vo, vui ra mặt. Đồ Cửu đang ngạc nhin th Cha ko Đồ Cửu xuống tầng hầm. Trn chiếc bn con, một mm cơm với hai ci bt, hai đi đũa. Cha bật lửa, chm đn. Ở gc phng, một người đứng dậy. Anh ta bước lại, giọng nghẹn ngo :

- Bẩm cha, con đy !

 

Lc đ, Cha Xứ khp cửa phng đi ln tầng trn, bỏ lại đng sau một tiếng cười.

 

Đồ Cửu giụi mắt, miệng h hốc :

- V đấy ! Cha cứ tưởng Lạy Cha ti danh hằng cả sng. Th ra

 

Nắm bn tay gầy guộc của cha, V th tho :

- Cha với mẹ tha tội cho con lm cha mẹ phải đau lng. Nhưng con chẳng thể lm g khc được!

 

m lấy V, Đồ Cửu nghẹn ngo, sờ sờ nắn nắn như xem c phải thật l V hay khng. Đng, đng l V, mu thịt của mnh m Cửu ngỡ đ thnh nắm xương chn trong nghĩa địa x Đoi. Hai cha con ko nhau ngồi xuống. Đồ Cửu th tho :

- Anh kể đi, kể cho cha nghe lm thế no anh sống lại được thế ny!

*

Trận đnh chiếm trại lnh Nam Đn, V kể, c ba mươi người, trang bị bằng một khẩu sng lục Mo-gie v bốn vin đạn. Đồn Nam Đn nằm cạnh sng Cả do một trung đội lnh khố đỏ trấn đng, dưới quyền chỉ huy của Trung sĩ người Php tn l Lamarre. Quan đội Lama, theo cch gọi của lnh, lấy vợ An Nam, c một đứa con gi mới chập chững biết đi, rất thch rượu v đn b, nhất l vo giờ nghỉ trưa. Vo giờ đ, quan cấm khng được ai quấy rầy, để quan ngủ yn, dĩ nhin l ngủ một giấc c chia chăn xẻ gối với phu nhn, một người đn b mới cặp k đi mươi. Khi ấy, lnh thường đnh bạc với nhau, lc th chắn cạ, lc ti bn, ăn thua nhỏ nhưng cũng đủ cay c để m mẩn. Nghĩa qun c nội ứng tn l Thước, biết r sinh hoạt của trại binh, cch bố tr phng thủ, phương thức canh gc, kho sng v chỗ gia binh ăn ở. Ngang cổng ra vo, cứ trưa trưa lc quan Đội ngủ l đm lnh canh st phạt nhau, sng để dựa trn tường. Pha nghĩa qun, ngoi khẩu sng Mo-gie, anh em cho đẽo mười khẩu sng gỗ, chục quả lựu đạn cũng gỗ, sơn bng nhong, lưng dắt thm dao găm. Thước tnh nguyện dẫn Phan Thượng Chnh, một trong hai người chỉ huy nghĩa qun, đột nhập vo trại với khẩu sng thật duy nhất. Chnh bất ngờ rt sng, kề vo tai tn Cai, qut khn hồn th ngồi hết vo một gc, tay để ln đầu. Bọn lnh ngơ ngc rồi len ln lm theo. Su thanh nin đột nhập, cướp lấy sng của đm lnh gc. Một người ra hiệu cho ton thanh nin khc đang hờm chờ bn ngoi tiến vo. Họ tri g bọn lnh canh, đt giẻ vo mồm. Ton c sng thật đi về pha nh kho, đến nơi mới chưng hửng v khng c cha kha. V đi cng với Thước đến nh tay hạ sĩ trch nhiệm coi kho. Anh ny c vợ, một con, căn nhằn v dở giấc trưa. Khi V g sng vo cổ anh th vợ anh ở đu xồ ra, ku ầm ln, con cắn rơm cắn cỏ lạy ng, nh con n chẳng tội tnh g. Trại gia binh ồn ln như ong vỡ tổ. Phan Thượng Chnh cng hai thanh nin xng vo. Cũng lc đ, quan Đội Lama chạy ra, lưng trần, ngực lng l, dưới chỉ mặc độc ci quần đi. Chnh giơ khẩu M-gie ln bp c, nhưng bắn trượt dẫu Lama chỉ cch Chnh c ba bốn thước. Lama ngoắt người chạy ngược lại. Chnh đuổi theo, sau l Thước, tay lăm lăm thanh m tấu. Vo đến nh trong, Chnh qut bằng tiếng Php, hng đi, chng ti l những người Cch Mạng, khng phải l cướp. Lama vẫn chạy. Chnh bắn. Lại trượt. Lần ny, Lama lao về nơi c mc bao sng ngắn hắn treo trn tường. Thước o đến, vung m tấu chm xuống. Lama tht, mu bắn tung te. Hắn đ với được khẩu sng. Chnh lại bp c. Lần ny, chỉ nghe thấy một tiếng cch vang ln. Lama rt được sng khỏi bao nhưng Thước đ vung tay ln. Lưỡi m tấu xoẹt ngang. Lama gục xuống, đầu lất lửng ngật về pha sau, hai con mắt xanh l trợn trừng, miệng ph ph hớp khng kh. Người đn b lm vợ Lama m đứa con, qu gối, lạy như tế sao. Mặt ti mt, Chnh nhn xc Lama đầu gần la khỏi cổ, người ngy ra. Cn Thước, anh ta ngửa mặt cười khnh khạch.

 

Nguyễn Trường V tập hợp đm lnh tay khng dồn vo một gc sn. Lấy được cha kha kho sng, ton thanh nin anh no anh nấy được pht một khẩu, tay lăm lăm, nhưng c anh sợ răng lập cập đnh vo nhau. V mc ti, lấy ra một mảnh giấy, đọc to: chng ti l Nghĩa qun, Tn Việt đảng, c nhiệm vụ đuổi Ty, cứu quốc, xin b con lng nước cứ yn tm.

 

Xc Lama bị bu một ngy. Thước hn hoan v trả mối th bị cướp vợ. Số l người đn b buộc lm vợ quan Đội trước kia đ phải lng Thước, đến trại thăm Thước th Lama bắt gặp, rồi đi lấy về. Cha mẹ c ta sợ nn đnh chịu, bảo c cha mẹ đặt đu con ngồi đấy. Hai năm qua, Thước sống cảnh phải ngậm miệng, nn nhịn khi đồng đội chng ghẹo, v m bụng theo Nghĩa qun.

 

Sau khi chiếm trại binh, Nghĩa qun hạ cờ tam ti xuống, họp gia binh lại, khuyn đm lnh rằng nếu khng theo Cch mạng cứu quốc th hy về qu cấy cy. V giảng giải thế no l Cch mạng, l yu nước thương ni, v mang phổ biến ti liệu Bản n thực dn Php đ được in bằng thạch bản. Tn Cai trước kia c thi hạnh họe, hay tc oai tc qui, cứ mỗi lần c dịp lại sỉ nhục Thước để lm vừa lng quan Đội, nay im như thc. Nghe V ni xong, hắn giơ tay ku gọi anh em lnh nh nn về qu m đi cầy đi cấy. Thước qut, thằng ny l thằng Việt gian. Bất ngờ, Thước k sng độp một pht vo đầu tn Cai. Tn ny chỉ kịp ku ối giời ơi, ng vật xuống đất, người giy đnh đạch, c phọt ra trắng hếu. Chẳng phải chỉ dn sợ m ngay cả mấy anh nghĩa qun cũng xanh mặt. Thế l, phụ họa với gia đnh tn Cai, đn b trẻ con cất tiếng cng khc như ri.

 

Buổi tối hm đ, V v Chnh bn bạc. Tn Thước giết người như giết ngo, dn ai cũng sợ Cch Mạng chỉ đi cch ci mạng người, rất thất nhn tm. Họ họp nghĩa qun lại, ni :

- Chng ta l người lm Cch Mạng chứ khng phải qun cướp hiếu st muốn giết ai th giết! Việc bắn phi c tn Cai trưa nay l việc chng ta phải xt xử

 

Thước vừa chồm ln th Chnh hờm trước liền ấn cho ngồi xuống, tay k nng sng vo thi dương. Sau đ, hai thanh nin tri g Thước lại, mặc cho Thước vừa go vừa chửi. Nghĩa qun quyết định loại Thước ra khỏi hng ngũ v giao lại cho đm gia binh để họ muốn xử thế no th xử. Cng l trong một ta n nhn dn đơn giản đến lạnh người : giết người, một mạng đổi một mạng. Vợ tn Cai bị thảm tử tay vỗ bnh bạch, miệng tru tro như lợn bị chọc tiết, tay kia lăm lăm một lưỡi l. Thước quay sang V, miệng cầu cứu, quan Cch mạng cứu lấy con, con sẽ đi cng chuộc tội. Vợ tn Cai ngửng mặt ln trời ht rồi thọc lưỡi l vo ngực Thước. Yếu sức, lưỡi l vo khng đủ su, Thước giẫy đnh đạch, ku, đau qu b con lng nước ơi! Một mụ đn b giọng the th, qut để đấy, ti gip cho. Hai tay, mụ nắm lấy đốc lưỡi l, ku..h d ta no, rồi ẩn cả người vo. Lần ny, mu phụt ra c vi bắn đầy sn trại lnh. Người xem h ln như ngy c hội h đnh đm. Thước ngước mắt nhn quanh tm người tnh, kẻ bị p duyn lấy Quan đội Lama, đứng khuất trong một gc. Thước thều tho gọi, nhưng người đn b ấy im lm, ngoảnh mặt quay đi.

 

*

 

Mới đầu giờ Thn, chợ Đồn đ tan. Người hng chợ nhốn nho, kho nhau Ty L Dương từ hai ngả đang kẹp Nam Đn vo ci thế gọng km. Đm lnh khố đỏ từ Vinh ko qua Hưng Nguyn rồi thẳng đến Nam Đn kh đng, ước ra c đến cả trăm. Đm từ Thanh Chương xui sng Cả vy pha ty th chưa lượng được bao nhiu, nhưng phần lớn l bọn khố xanh.

 

Đ l ngy thứ ba sau khi Nghĩa qun chiếm được trại binh. Họ cướp được sng ống, đ tạm biết cch sử dụng, bp c đ đng vừa để thị uy, vừa l tập bắn. Tin Ty đi cn khiến họ lm ra vẻ ho hứng, ưỡn ngực đi đứng, cười cười ni ni như chẳng c g đng quan ngại. Phan Thượng Chnh v Nguyễn Trường V họp nghĩa qun lại. Ở ci thế trứng trọi đ, phải rt hay phải đnh? Chiếm trại binh Nam Đn, V bn, l một cch chấn dn kh, chứng tỏ rằng người Việt c thể đnh v thắng. Nhắc lời So Nam, V nhấn mạnh bạo động như thế l lm sống lại hồn nước, lm mất va lũ giặc, phấn chấn người nhu nhược. Nghĩ đến cha mnh, V tiếp, rt đi tức trnh voi chẳng hổ mặt, khng tổn thất, giữ lực lượng để đi đường di.

 

Đm thanh nin xn xao. Trần Mộng H, chu gọi Đảng trưởng Tn Việt đảng bộ Nghệ Tĩnh l Trần Mộng Bạch bằng ch, đứng ln ni :

- Rt c nghĩa l chạy, chạy tức thua. Thua th lm dn kh nhụt. Ta giữ Nam Đn, giữ cng lu, cng khiến cho người người nhn vo m ln tinh thần

 

V khoan thai :

- Nhưng giữ, th rồi cũng mất. Ta một, chng đng gấp mười. Ta mới tập tnh qun sự. Chng l lnh L Dương thiện chiến. Mất Nam Đn, tiu hao lực lượng, người người nhn vo khng thể ln tinh thần được

 

H vng vằng :

- Lm trai, phải c danh g với ni sng! Khng thnh cng, nhưng thnh danh. Sống khn, chết thing th cn mi với ni sng

 

Đm thanh nin lại nhao nhao, kẻ đi đnh, người đi rt. C kẻ h, đồng sinh đồng tử, đnh hay rt phải c nhau. Chnh ni, giọng nghim trọng :

- Ai rt, sang bn phải. Ai định đnh, qua bn tri.

 

Đm thanh nin lục tục đứng dậy. Đếm ra, những kẻ định đnh c bảy người, l thiểu số. H qut :

- Ti ở lại ! Một mnh ti cũng ở lại. Cc anh chạy, cứ chạy !

 

Đm thanh nin ngơ ngc. V đến bn H, trầm giọng ni nhỏ :

- Ở lại l tự tử Cch mạng cần anh sống, chứ khng cần anh chết. Thnh lnh, V cao giọng nguyn tắc l thiểu số phục tng đa số. Như vậy, Nghĩa qun sẽ rt để bảo ton lực lượng. C ai muốn ni g thm khng ?

 

Đm thanh nin im lặng. H giấu mặt, nuốt nước bọt ừng ực cố km tiếng khc. Nghĩa qun bn cch rt, chia lm hai ton. Ton thứ nhất vượt sng Cả, đi về pha V Liệt. Ton thứ nh men đường 15 tới Đức Thọ, thuộc H Tĩnh. Cả hai ton hẹn nhau đến cuối thng sẽ tụ họp ở ni Ba Mu, gip Trường Sơn st bin giới Lo. Trước khi đi, họ lại họp gia binh v dn chng sống quanh vng. V đứng trn một ci bục, tay cầm tờ giấy viết sẵn, đọc từng chữ: Hỡi quốc dn đồng bo, sng l sng của ta, ni l ni của ta, của cải ta lm ta ăn nn chẳng c ci l no để thực dn Php chiếm sng đoạt ni, rồi sưu cao thuế nặng, ăn cướp cơm chim. Chng ti, Nghĩa qun Tn Việt đảng, dấy ln để cứu sơn h, đuổi bọn cường bạo xm lăng, đi quyền sống v phẩm cch chng đ tước đoạt của ta bằng sức mạnh. Kh thing sng ni cn đ, hồn dn tộc quật cường cn đy, thời cơ vận hội sớm muộn cũng đến. Mai mốt ny, chng ti sẽ triệt thoi khỏi Nam Đn, trnh cho đồng bo bị giy họa đao binh, nhưng thch thức bọn L Dương một trận sống mi ở nơi đồng khng mng quạnhCch mạng sẽ thnh cng, chng ta sẽ chiến thắng.

 

V ngừng lại, nhn khắp lượt, giơ nắm đấm h to :

- Việt Nam mun năm!

 

Mọi người đồng thanh h theo ba lần.

*

 

Nghĩa qun ln đường vo lc trời sụp tối. Ton thứ nhất c V, Chnh v nửa số đội vin. Qua đến bn kia sng Cả, họ điểm lại, thấy st mất hai người. Đội vin lạc hay trốn ? Lc ấy, V thấy r sự sơ xuất của kế hoạch rt qun. Khều Chnh ra một nơi, V ni :

- Đội vin đều biết r đường ta rt. Giả dụ hai người kia bị bắt hay lm phản th sao ? Phải đổi hướng ! V phải bảo mật

 

V bn, ton thứ nhất lại chia lm hai, một theo đường về hướng V Liệt như hoạch định nhưng sẽ đổi đường đi về H Tĩnh. Cn lại, V dẫn theo hai thanh nin xui sng Cả để đn đầu ton thứ hai, ty cơ ứng biến, v khng về ni Ba Mu như dự tnh m đi su xuống rặng Vũ Hợp lập căn cứ ở bin giới Lo rp gianh H Tĩnh.

 

Nn m trn đầu, sng ngắn giắt bụng, V men sng Cả đi ngược về pha Nam Tn. Lnh khố xanh v bọn nghĩa dũng hm đ đ chặn đường bộ hnh hỏi giấy ty thn, nghi ngờ ai l bắt giam vo những điếm canh nằm rải rc dọc những trục giao thng. Thế l bọn V cứ ngy tm bụi tm bờ để nghỉ, đm lại m mẫm đi, nhằm đường 15, thấp thỏm chẳng biết c kịp gặp ton Nghĩa qun kia khng. Đến sng ngy thứ tư sau khi rời Nam Đn, họ quyết định vo ẩn trong một bi lau ven sng. Hết sạch lương kh đ hai ngy, họ chỉ uống nước cầm chừng, đi đến chn tay run lẩy bẩy. Một đội vin cn cht sức xin vo lng mua thức ăn, miệng ku cứ đi thế ny, cũng chết.

 

Đồng , V nằm mọp, v chỉ biết đợi. p mặt xuống bi, V nhn dng sng lấp lnh nắng. Trời khng một cơn gi. Lau trắng ven bờ bất động, v nếu khng c dăm cnh vạc bay lửng lơ cuối mắt th thế giới ngoại cảnh chẳng khc g một bức tranh thủy mạc. Cơn đi tự dưng biến mất. Ba ngy lm Cch Mạng, cướp đồn, hạ st tn Đội Lama, đọc Bản n của Thực dn Php, khng hiểu sao nay chỉ cn l một nt sổ ngang mờ nhạt. Tr nhớ gin ra như những thớ thịt thiếu năng lượng, V bỏ cho rơi mnh vo thin nhin, hệt ci vỏ s chm vo đy nước, hay một cơn gi thoảng vươn ln my cao. Nhắm mắt, V đột nhin nghe văng vẳng cu ht dặm, giọng ai nghe như giọng Xoan. Cu Xoan hỏi, học xong anh lm g, thnh lnh m vang trong V. Nay cu hỏi được trả lời dứt khot. Nguyễn Trường V lm cch mạng. Cuộc phiu lưu bắt đầu bằng trận đnh Nam Đn. By giờ, V khng thể về nh giữa thanh thin bạch nhật như một anh học tr trọ học ở Vinh. V khng thể nghĩ đến ngy xin với cha mẹ cưới Xoan lm vợ. V khng cn dnh cho mnh hai bầu v Xoan để b để ngoạm như tối hm no trn bờ knh Sắt. Nghĩ đến ngy Xoan sẽ thuộc về một người đn ng khc, V xt xa, gọi thầm Xoan ơi. Trong thinh khng, thỉnh thoảng dăm ba tiếng chim trời bay ngang rồi bỏ lửng ci im lặng khắc khoải của những giy pht l th chờ đợi.

 

V nằm như thế, rất lu. Người đội vin đồng hnh đ thiếp đi, thỉnh thoảnh lại cất tiếng ớ ni m. Thnh lnh, c tiếng lội nước b bm, vội vng. Người đội vin vo lng mua thức ăn tay m vai sũng mu, hớt hải chạy tới. Văng vẳng c tiếng trống đnh như trống bo cướp, tiếng h ht của nghĩa dũng v tiếng ch sủa. V hiểu ra. Tiếng chn đạp nước dồn dập mỗi lc một gần. Nhn vai người đội vin vừa về, V chẳng hiểu anh ta bị chm hay bị bắn. Nắm tay người đội vin vừa tỉnh ngủ, V dặn, cả hai hy chạy về pha Nam, hướng H Tĩnh. Phần V, V ở lại chặn hậu. Ni xong, V rt khẩu Mo-gie, kiểm lại v nht xạc-giơ đạn vo.

 

Khi thấy bng người thấp thong, V giơ sng bp c. Tiếng nổ chi tai khiến một đn bm bịp nấp trong lau trắng thất thần bay ln ku quang quc. Tiếng người qut, chng my cẩn thận, chng n c sng ! V lại bắn về pha c tiếng ni. Đm lnh sợ đạn, khng dm tiến ln, gọi nhau ới. Lt sau, đồ chừng hai người đội vin đ đi được một qung xa, V liền bắn ba pht sng nổ như lin thanh. Men bờ sng Cả, V cắm đầu chạy miết. Cứ thế, chẳng cn biết đi biết kht, V chạy cho đến khi mặt trời ngả bng về ty, mặt sng Cả nay loang lổ mu mu đang từ từ đng lại. Kiệt sức, V ng chi xuống, đầu k ln một m đất, thn nằm trong bn, nước ngập nửa người. Khng biết bao lu sau, khi nước ln, V mới hồi tỉnh, chệnh choạng cố đứng dậy. V bỗng ngửi thấy c mi thi thối đu đy thoảng lại. Trong đm lau sậy ven sng dập dờ một ci xc chết, chẳng hiểu l xc người hay vật.

*

 

- Lc ấy, V ni, ci xc đ trương phềnh ln như xc một con ngh. Mặt mũi cũng chẳng nhận được, nhưng v vai c qung một khẩu mt-cơ-tng, con biết l một đồng ch anh em. Lục ti, con mới biết đấy l xc Phan Thượng Chnh. Tnh chn ci xc, nhưng một mnh, con khng đủ sức li ci xc vo một lỗ huyệt đo nng bn bờ. Con đnh thả xc trở lại dng sng Cả. Đổi giấy ty thn, ci xc thnh xc Nguyễn Trường V, dn Nam Đn đ biết v con ra ăn ni trước cng chng. Con nghĩ, Nguyễn Trường V chết th bọn Php khng c cớ g lm phiền cha mẹ Con tm đường về x, nhưng phải ẩn. Đm hm kia, bọn lnh dng nghe tin phong phanh về đy lng, con trốn vo nh Chung

 

Đồ Cửu đưa tay ln, ngắt lời V :

- Thi, đ thế th đnh thế vậy !

 

Trong bng đn dầu hắt hiu, Đồ Cửu đưa tay vuốt mặt thở di. Nhn con, Cửu tự hỏi, nếu mnh cũng ở ci độ thanh xun như n, mnh sẽ lm g ? Thời Cửu mới đi mươi khc hẳn. Phong tro Văn Thn cuối thế kỷ 19 loang ra hai vng Thanh- Nghệ, lửa bạo động bắt vo mi gianh chy bng khắp gio xứ, gio dn bắt buộc tổ chức thnh những đon tự vệ, v hnh chung thnh những kẻ theo Ty. Mu cả người lương lẫn người gio lại đổ ra. Nhưng ngay đầu kỷ 20, gio dn c người đ lớn tiếng bi Ty, cố lập lại với người lương những quan hệ tương i tương thn, trnh để cho lũ thực dn lợi dụng tn gio lm kế chia để trị. Sau ny, tnh thế thay đổi. Lớp trẻ được đi học đ nhn ra dẫu l con chin Cha họ cũng vẫn mang thn phận dn một nước bị trị. Ht một hơi thật su, Cửu nghĩ ngợi rồi thuật chuyện Xoan xin lm du v để tang V. Nghe cha ni, V ứa nước mắt. Đồ Cửu hạ giọng :

- Cha th cứ tưởng anh chết v để ci Xoan mới mười bảy tuổi lm ga cho một nấm mộ th quả đau lng. Nhưng trước lng trước xm, ci Xoan cứ nằng nặc xin, chẳng lm khc được. Trong bụng, cha định để ba năm mn tang, cha rồi sẽ lấy chồng cho n. Nhưng by giờ, anh lại sống, chẳng biết lm sao đy !

- Bẩm cha, con xin php cha mẹ để Xoan đi với con

 

Đồ Cửu bật cười :

- N đi, th cn ai tin l Nguyễn Trường V đ chết, hử ? Chỉ nội thế, bọn mật thm thế no lại chẳng về đy tra xt lại, v rồi sẽ lin lụy đến nh Chung v Cha Xứ !

 

Ngẫm nghĩ, Đồ Cửu tiếp :

- Mẹ anh đ khc con, ci Xoan để tang chồng, tức l anh đ chết một lần. Nay, nếu bo anh sống lại, v rồi anh tiếp tục ci việc Cch Mạng của anh, th cả mẹ anh lẫn ci Xoan suốt đời phập phồng lo anh chết lần thứ hai. Lo thế, khổ lắm. V c chết, th lại thm một lần tang, thm một lần khc, vậy hơn được g ? Thi, cứ ba năm nữa m nếu anh cn, lc đ anh đ mang tn mang họ khc, cha sẽ đem ci Xoan kn đo gả cho anh lm vợ, lập lại ci chuyện chu về hợp phố

 

V nghe cha, ngần ngừ rồi khẽ gật. Đồ Cửu với chn nước tr, nhấm nhp, đặt xuống rồi nhẹ nhng :

- Việc chiếm trại binh Nam Đn anh vừa kể, cha nghe v thấy cc anh lm Cch Mạnh cứ như đa. C sng trong tay m khng biết bắn, lc rt th chẳng c phương n b mật g ! Anh biết, lực yếu chọi mạnh th phải sửa soạn kỹ, chiếm tin cơ bằng tr, bằng mưu. Lần ny, anh đội mồ sống lại, nhưng thế l một cuộc phục sinh...

 

Đồ Cử nghẹn lời. Một lc lu sau,V nghe cha th tho như ni một mnh :

-... Đ phục sinh, th chỉ c thể phục sinh từ một đống tro chưa tn hết lửa. V tự cổ ch kim, sự chết l điều duy nhất đng nghĩ đến khi đang sống. Nấm mộ chn xc người khc, nhưng vẫn l nấm mộ của anh. Để anh như con chim lửa bay ln từ tro than, sống v tạo ra đời sống! Cch Mạng l đổi đời để sinh ra một thời mới, đẹp v đng sống hơn. Anh hiểu cha chứ ?

 

*

 

Những ngy trốn trong nh Chung X Đoi, V chỉ chạm mặt mỗi ngy với một người thường đưa cơm xuống cho V l Phr Phạm Xun Phương. Cả hai học với nhau lc thiếu thời. Sau cao đẳng sơ học, Phương được nhận học trong trường L-Đon với cc cha. Nay vừa học xong nn dẫu Phương tuổi mới chỉ hơn đi mươi, người theo đạo gọi l thầy gi. Phương mảnh khảnh, da mặt xanh mướt, mi lc no cũng sẵn một nụ cười ngượng nghịu. Khi cn b, Phương nhỏ b, nht nht, bị bọn trẻ cng trường tru trng bắt nạt. Chng phao rằng Phương l gi giả trai, đ xuống tụt quần khm. Tm chặt lấy cạp quần, Phương tht tht, mồm vancho con lậy cc ng. Cc ng được dịp, h, cc ng l lnh L-dương, my l b gi, m b gi mắt kẻm km kemhễ gập ng ty l mắt sng như đn -t. Rồi đứa giữ tay, đứa đ chn, đứa nắm hai ống quần Phương ko, vừa ko vừa reo. Phương khc inh ỏi. Lc ấy V đi ngang. N xng lại, rt cy thước kẻ g vo mặt thằng đầu tu tn l Tẹo, ht, khng bung thằng Phương ra th tao chọc m. Tẹo cười sằng sặc, gn cổ, tin sư my, c giỏi th chọc thử cho ng xem. V ngần ngừ, rồi lại ht, bỏ n ra. Tẹo h hố nhưng thnh lnh r ln, ng ngật ra sau. Đầu thước kẻ, mu rng rng, giọt nhỏ xuống đất. Tẹo giy đnh đạch, la ối giời i, thằng V n giết ti ! Nhưng Tẹo khng chết. V bị cha đnh một trận thừa sống thiếu chết. Cha mẹ thằng Tẹo được đền một đi g v năm lạng thịt lợn. Cn Tẹo, n suốt đời mang ci tn Tẹo-chột, mấy năm sau cn hăm he, thế no rồi my cũng biết tay ng my, V ạ!

 

Quyết định đợi đến tối rồi ln đường, V nhờ Phương xin php v chuyển lời cầu an đến Cha Xứ. Phương bịn rịn, ngập ngừng mi rồi thốt, anh cho ti đi với anh. V ngạc nhin, nhn Phương chằm chằm :

- Anh sắp vo Đại Chủng viện, mai ny gnh vc đỡ đần phần hồn cho gio hữu. Đ l phc phận của anh, khng phải ai cũng được như vậy, sao lại đem đi đổi lấy một cuộc sống của kẻ đi lm giặc ?

 

Phương bung sng :

- Con Cha cũng l những người c Tổ Quốc. Phục vụ Tổ quốc cũng l phục vụ con người, tức cũng l v Người !

- Khi kẻ th anh tt m bn phải, phc m bảo, hy đưa m bn tri ra v đ l Cha. Nhưng đ đi lm Cch Mạng, khng thế được ! Mu trả bằng mu, con Cha c lm thế khng ?

- C chứ ! Cuộc Thnh chiến thời Trung cổ chẳng hạn. Cứ coi bọn Ty dương l quỉ SatăngV lại, phải ni thật, ti chẳng chắc g ở ci n phc lm ti Cha, anh cho ti theo

- Khng ! khng được ! Cha Xứ gip ti, chẳng lẽ by giờ ti mang tiếng về nh Chung ăn cho đ bt đi dụ dỗ người nh Đạo ! Giọng lạnh lng, V tiếp Với lại, tối nay ti sẽ đến viếng mộ Nguyễn Trường V mới đắp. D l ai nằm dưới th V cũng đ chết. Cn như ti, một người lm Cch Mạng, ti hiện khng qu khứ, chỉ c tương lai trước mặt trong đ sống v chết như nhau, thậm ch phần chết nhiều hơn, lm sao ti c thể đo bồng g thm

 

Phương ngậm ngi. Nht vo tay V một mảnh giấy ghi địa chỉ một người ch trn H Nội, nơi V sẽ đi đm nay. Chẳng ni thm, Phương lẳng lặng bước ln thang, khng ngoi lại.

 

*

 

Buổi tối hm ấy, khng hiểu sao Xoan cứ nn nao ngồi đứng khng yn. Chiều nay, Bố chồng từ nh Chung về, gọi nng rồi bảo, by giờ chị thay anh Cả chp sch ra chữ Quốc Ngữ cho cha. Lm ci việc anh ấy lm dở l trọn nghĩa phu th trước, bo hiếu cho cha l sau. B Đồ ngạc nhin. Xưa nay chẳng c một ng bố chồng no lại xử với con du như vậy. B lại cng ngạc nhin khi biết Xoan m tịt, Đồ Cửu phải dạy nng du chữ Quốc Ngữ rồi mới chp sch được.

 

Sau những ngy xao động, giờ đy gia đnh Đồ Cửu đ bắt đầu vo lại nền nếp cũ. Bữa cơm tối xong, hai đứa b, Văn v Triều, tắm rửa rồi đi ngủ. B Đồ xếp đặt lại bếp nc, ngồi v mấy ci o, lẳng lặng nhai trầu. Đồ Cửu khu đn, lc đọc sch, lc viết lch. Thỉnh thoảng, tiếng rt thuốc lo sng sọc, điểm vo tiếng ngy, tiếng ni m chẳng biết l của Văn hay Triều. Từ ngy chn cất V, chng sợ, t ho lnh, t chuyện tr trước mặt cha mẹ. Vo qung giờ Hợi, vợ chồng Đồ Cửu đọc kinh rồi đi ngủ. Chỉ cn mnh Xoan, nng thao thức nhn nh trăng hắt qua cửa sổ bng cy dạ lan. Khng gian choi ra theo chiều bay của hương đm thoang thoảng lan xa. Xoan ku thầm, anh V ơi, by giờ chắc anh đ về Thin Đng, nơi lc no cũng c tiếng thnh ca vo von ngợi ca tnh yu bất diệt. Anh no ngờ em đ thnh vợ anh, v dẫu anh khng cn trn thế gian ny, em vẫn cảm thấy anh gần gũi đu đy, như ngy no, bn bờ knh Sắt, anh m lấy em, sưởi ấm cho em khi gi thu trở lạnh. Cha đ an bi như vậy, nn d khng anh, em vẫn l một con người hạnh phc. Thứ hạnh phc em dứt khot chọn lựa, thứ hạnh phc chỉ tm được ở những nơi đ in hnh bng, hơi thở, v tiếng ni của anh.

 

Ch sủa. Văng vẳng trong tiếng cn trng rn rỉ c tiếng lu lo. A, lại cho mo, thứ chim mỏ đỏ, nhưng lạ chưa, sao n ht về đm. Hm chn V, cũng một con cho mo khng hiểu thế no m n đ lao vo nắp o quan khi lấp đất. Hay đy l con chim ci, n gọi con đực. Chim ơi, ta cng số kiếp chăng ? Dưới nấm mộ mới đắp mấy hm trước chỉ c phần xc của những kẻ dấu yu. Nhưng phần hồn họ, phải chăng ở cao trn kia, lẫn trong mun vn những v sao trong ci vũ trụ ny sinh thnh từ php lạ ? Tiếng chim vẫn lu lo. Xoan vng người ngồi dậy. Nng nhẹ nhng lch cửa, đi ra bi tha ma. Tiếng chim lc một gần, như hẹn h, với gọi. Ngi mộ mới đắp đy.

 

Chẳng biết ai ra mộ thắp ba nn hương giờ ny.

 

Trn trạc cy ổi, đng l một con chim cho mo. Thấy Xoan bước tới, n im ht. Xoan vn o, ngồi xuống cạnh mộ. Thấp thong, một đn đom đm to bằng ngn tay ci bay ngang. Xoan nhắm mắt, khun mặt V hiển hiện. Trong khng trung, tiếng kinh văng vẳng đong đưa :

Lạy Cha ti, ti ở vực su ku ln Cha ti, xin Cha ti hy lắng nghe tiếng ti cầu xin, nếu Cha ti chấp tội no ai cứu rỗi được, bởi Cha ti hằng c lng lnh cng v lời Cha ti phn hứa

 

Xoan nằm sấp người m lấy ngi mộ. Hơi ấm thấm vo thn thể Xoan như vuốt ve, bảo bọc. Nng cảm thấy những ngn tay V sần si, lc nhẹ nhng mơn trớn, lc đam m mạnh bạo. Bụng nng nng ln như bốc lửa. Hai đầu v nng căng ra, đm vo lng đất mịn mng. Xoan m mẩn, hai tay xiết xuống, mặt p vo cy thập tự mu trắng nổi ln giữa đm đen. Cứ thế, cho đến khi c tiếng gọi :

- Chị Cả, vo nh đi. Nằm thế ny sương xuống th cảm hn mất!

 

Đồ Cửu đứng cạnh ngi mộ từ lc no Xoan khng hề hay biết. Xoan ngồi ln. Nng cất tiếng dạ trong nước mắt, lẳng lặng đứng dậy đi về. Đợi cho Xoan khuất bng, Đồ Cửu lơ lửng :

- Nhớ đọc hai cu ghi trn mộ ch của ng ! Lm sao thế hệ cc anh cũng phải thnh cng. Ci thời thất bại phải qua

 



[1] , trời ơi !

[2] ng Đội.

[3] Nh qu