Cu ngắn cu di

Thuở đam m học, ta bị một vi tc giả hnh hạ trong lĩnh vực hnh-văn.

Marx, Sartre, Proust, Claude Simon. V vi vị khc t tiu biểu hơn.

Thuở dịch văn Việt qua văn Php, thm Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh v một chương Thin Sứ của Phạm Thị Hoi.

Họ c một đặc điểm chung : lắm lc viết những cu văn trng giang đại hải. Đọc, hoặc căng thẳng chẳng l th g, hoặc đờ người. Nhưng cng đọc cng say. H h.

V sao ?

Lu lắm ta mới lờ mờ hiểu : cố tnh hay v , họ thể hiện bằng ngn từ con người ton diện, qu khứ, hiện tại, tương lai, trong những bối cảnh khc nhau, trong mọi kch thước vật-thể, sinh-thể, tr-thể của con người. Đặc biệt, trong lĩnh vực triết, ny đan cho kia lin min, bt ngt mới thể hiện được tưởng "trọn vẹn". Trong văn chương, cũng như thế m tạo được cảm nhận "hon hảo" ở độc giả.

Thể thống nhất nhn bản đ, c lc họ thể hiện qua thể thống nhất của một cu văn. Do đ cu văn di, nu đủ thứ chuyện, về mọi mặt sự kiện, tnh cảm, l luận, đạo đức, đ qua v e tutti quanti.

Ai lm được chuyện ấy, đến mức chưa ai lm nổi trong một ngn ngữ nhất định, ta phục. Thỉnh thoảng, khi sng tc, ta nhại. Nhưng ta khng c khả năng nhại ai lu, trừ khi ta dịch. H h.

Trong tiếng PhuLăngXa, người đ lm chuyện ấy triệt để nhất, v đạt mức nghệ thuật, c lẽ l Claude Simon trong tc phẩm La route des Flandres.

Nhưng đy c phải l phương php, nghệ thuật hnh-văn duy nhất hay cao nhất để thể hiện con người ton diện bằng ngn từ chăng ?

Nhiều tc phẩm lớn viết đơn giản hơn. Thường thường, những cu văn để dời lại ngắn gọn, khng l những cu văn trng giang đại hải thường dng lm đề ti thi mn văn chương. Dĩ nhin, n cực tầm thường khi rt n ra khỏi ngữ cảnh của n. Ngữ cảnh đ chẳng l g khc hơn qu trnh đọc của độc giả : khi đọc cu văn ngắn gọn ấy, trong đầu độc giả cn si nổi cả một luồng cảm xc, suy luận, cả một đời nghiệm sinh. Khi đọc cu Con người l một nỗi đam m ho, cuối quyển L'tre et le Nant, trong đầu ta c ton bộ băn khoăn, khao kht lm người của Sartre thời đ, c cả nghiệm sinh một đời của chnh ta.

Ở con người, thời gian "l" tr nhớ, ước ao, thm kht. Nhớ từng vẻ mặt, tiếng cười, giọng ni, từng nt cong người ở em, ước ao từng khả năng cng sống, thm kht cng em lm người. Ho ơi l ho ?

Nh khoa học, triết gia, nh văn chia sẻ cng giấc mơ : ton diện.

Nhưng họ thể hiện giấc mơ ấy rất khc nhau.

Giấc mơ của nh khoa học : ngắn gọn, cần thiết v đầy đủ, th dụ : E=mc2. Đằng sau c một đống phương trnh, chỉ đọc vi dng l chng mặt, ngoi chuyn gia chẳng ai hiểu nổi.

Giấc mơ của triết gia, nh văn : tất cả v, v thế, khng chỉ cần thiết, khng bao giờ đầy đủ, khng thể viết ngắn gọn được.

Nhưng, dĩ nhin, viết cu di tới mấy cũng khng đạt được hoi bo. Cuộc đời v từng con người phong ph đa dạng qu m ! Phần thiếu hụt, khng ti no đạt được bằng chữ nghĩa chung của loi người, đnh ph mặc cho hnh ảnh, m thanh, nhịp điệu của ngn từ, những hnh thi nghệ thuật "phi ngn ngữ". Mn đ gọi l văn-phong, style của nh văn, ai muốn tn g th tn, chẳng bao giờ đng cả, nhưng, hm nay, v c thể mi mi ? thiếu n th thiếu một kch thước của con người, t nhất đời nay.

Tất cả cần thời gian, thời gian cho ngn từ thấm vo người, biến thnh thnh mu thịt v tr no. Hỡi ơi, đồng hồ sinh thể ở từng con người đều độc nhất. Khng nn lạm dụng cả cu di lẫn cu ngắn.

H h.

2013-11-30